Uzun Yürüyüş 6 ve 6A roketleri: nasıl çalışır, kaç kez uçtu, özellikleri

Uzun Yürüyüş 6 (Çin'de CZ-6, İngilizce Long March 6), Çin'in kerosen ve sıvı oksijenle çalışan küçük sınıf fırlatıcısıdır; büyütülmüş ve yan iticilerle güçlendirilmiş sürümü Uzun Yürüyüş 6A'dır. İkisi de Taiyuan Uydu Fırlatma Merkezi'nden uçar ve ağırlıklı olarak küçük-orta boy uyduları Güneş eşzamanlı ya da alçak Dünya yörüngesine taşır. Roketleri devlet şirketi CASC'ın bünyesindeki Şanghay Uzay Teknolojisi Akademisi (SAST) geliştirdi.

Aile, Çin'in "yeni kuşak" roket projesinin bir parçasıdır: eski, zehirli yakıtlı roketlerin yerine YF-100 ve YF-115 gibi kerosen-oksijen motorlarına dayanan modüler araçlar geliştirildi. Küçük sınıfta kalan 6'nın yanında 6A, 2022'den bu yana özellikle uydu internet takımyıldızlarının (Qianfan ve Guowang) uydularını sık sık fırlatan bir iş atına dönüştü. Aşağıda ikisinin nasıl çalıştığı, kaç kez uçtuğu ve 6A'nın üst kademesiyle ilgili tartışma özetleniyor.

Uzun Yürüyüş 6 ile 7'nin aynı motor ailesini kullanması bir tesadüf değildir: 6'nın birinci kademesi, Uzun Yürüyüş 5 için geliştirilen yan iticilerden türetildi. Roketi, SAST içinde nispeten genç bir ekip tasarladı; benzer görünen Uzun Yürüyüş 7 ise CALT'ın ayrı bir ürünüdür ve aviyoniği bile farklıdır.

Nasıl çalışır?

Uzun Yürüyüş 6 üç kademeli, yaklaşık 29 m boyunda ve 3,35 m çapında bir roket; kalkış kütlesi yaklaşık 103 tondur. Birinci kademesi tek bir YF-100 motorla çalışır. Bu motor "oksijence zengin kademeli yanma" çevrimini kullanır: yakıtın yakılmasından önce bir ön yakıcıda çok oksijenli bir gaz üretilir, bu gaz önce türbini döndürür, sonra ana yanma odasına girer. Çevrim karmaşıktır ama gazın hiçbir bölümü boşa atılmadığı için verimlidir; motorun deniz seviyesindeki özgül itkisi yaklaşık 300, boşlukta yaklaşık 335 saniyedir ve deniz seviyesinde yaklaşık 1.200 kN itki verir. İkinci kademede tek bir YF-115 (boşlukta yaklaşık 177-180 kN, özgül itki yaklaşık 341 saniye) çalışır. Üçüncü kademe, N2O4/UDMH yakan küçük bir motorla (yaklaşık 6,5 kN) yörünge ayarını ve yük bırakmayı yapar. Kalkış kütlesi yaklaşık 1.010 kN ağırlık yaratırken birinci kademe yaklaşık 1.200 kN itki verir; yani itki-ağırlık oranı kabaca 1,2'dir; kalkış ivmesi düşüktür.

Uzun Yürüyüş 6A, iki kademelidir ve 6'dan çok daha iridir: yaklaşık 50 m boyunda (uzatılmış yük kaplamasıyla 52 m), 3,35 m çapında ve yaklaşık 530 ton kalkış kütlesindedir. Birinci kademe iki YF-100 motorla yaklaşık 2.376 kN üretir; bunlara her biri yaklaşık 15,1 m boyunda ve 2 m çapında dört katı yakıtlı yan itici (FG-112) eklenir, her biri yaklaşık 1.214 kN, toplam yaklaşık 4.828 kN verir. Kalkışta toplam itki yaklaşık 7,2 MN'dur; 530 tonluk roketin ağırlığı yaklaşık 5,2 MN olduğundan itki-ağırlık oranı kabaca 1,4'tür. Katı yakıt yan iticiler yanma süresi kısa ama itkisi yüksek olduğu için kalkış anının en zor kısmını üstlenir, ardından ayrılır. İkinci kademe, 6'dan farklı olarak birinci kademeyle aynı 3,35 m çapa sahiptir ve tek YF-115 kullanır; yani 6A'da hipergolik üçüncü kademe yoktur. Daha kısa, yan iticisiz bir sürüm olan 6C (yaklaşık 43 m, iki YF-100'lü birinci kademe) ise 2024'te ilk kez uçtu.

Roket tek kullanımlıktır; kademeler Çin'in iç bölgelerinde belirlenmiş düşme alanlarına iner, yan iticiler ve birinci kademe düşer, ikinci kademe ise yük bırakıldıktan sonra yörüngede kalır ya da atmosfere yeniden girer. İkinci kademenin akıbeti aşağıda tartışılan uzay enkazı sorununun merkezindedir.

Teknik özellikler

Özellik	Uzun Yürüyüş 6	Uzun Yürüyüş 6A
Üretici	SAST (CASC)	SAST (CASC)
Yükseklik	29 m	50 m (uzun kaplamayla 52 m)
Çap	3,35 m	3,35 m
Kalkış kütlesi	103.000 kg	530.000 kg
Kademe	3	2 (+4 katı yakıtlı yan itici)
Birinci kademe motoru	1 × YF-100 (kerosen / sıvı oksijen)	2 × YF-100 (kerosen / sıvı oksijen)
İkinci kademe motoru	1 × YF-115 (kerosen / sıvı oksijen)	1 × YF-115 (kerosen / sıvı oksijen)
Toplam kalkış itkisi	yaklaşık 1.200 kN	yaklaşık 7.200 kN (2.376 + 4.828 kN)
Alçak Dünya yörüngesine yük	—	yaklaşık 8.000 kg
Güneş eşzamanlı yörüngeye yük	yaklaşık 1.080 kg (700 km)	yaklaşık 5.000 kg (700 km), yaklaşık 6.500 kg (500 km)
Fırlatma rampası	Taiyuan, LA-16	Taiyuan, LA-9A

Tabloda yerdurağan geçiş yörüngesi satırı bilinçli olarak yoktur: iki roket de bu iş için tasarlanmadı ve doğrulanabilir bir kapasite değeri yayımlanmadı. Uzun Yürüyüş 6 için alçak yörünge değeri de doğrulanamadığından boş bırakıldı.

Uçuş geçmişi

Uzun Yürüyüş 6'nın ilk uçuşu 19 Eylül 2015'te (UTC; Çin saatiyle 20 Eylül) yapıldı. Bu uçuşta tek bir roketle çok sayıda küçük uydu (Xingchen, Xiwang, ZDPS, LilacSat-2 gibi) Güneş eşzamanlı yörüngeye bırakıldı ve YF-100 ile YF-115 motorları ilk kez uçtu. Sonraki uçuşlar seyrek oldu: 2017'de Jilin-1 uyduları, 2019'da Ningxia-1 takımı, 2020'de Arjantinli Satellogic şirketinin ÑuSat serisinden 10 uydu, 2021'de ise dört uçuş. 11/2026 itibarıyla 15 uçuşun hepsi başarılıdır; son uçuş 25 Nisan 2026'da PRSC-EO3 yer gözlem uydusuyla yapıldı.

Uzun Yürüyüş 6A'nın ilk uçuşu 29 Mart 2022'de Pujiang-2 ve Tiankun-2 uydularıyla yapıldı; bu aynı zamanda Taiyuan'da yeni inşa edilen 9A rampasının ilk kullanımıydı. 2022'de iki, 2023'te iki, 2024'te beş, 2025'te on, 2026'da ise Ekim sonuna kadar dokuz uçuş yapıldı. Toplam 28 uçuşun 28'i başarılı (11/2026 itibarıyla, son uçuş 23 Ekim 2026'da Yaogan 50-03). Bu uçuşların büyük bölümü iki uydu internet projesine ait:

• Qianfan (G60 Polar Group): 6 Ağustos 2024'ten başlayarak sekiz uçuşta 18'er uydu.
• Guowang (SatNet LEO Group): 2025'ten itibaren altı uçuşta beşer uydu.
• Yaogan-40 ve Yaogan-50: Yaogan-40'ın dört ve Yaogan-50'nin üç uçuşu; sonuncusu 23 Ekim 2026'daki Yaogan 50-03 ve Yaogan 40 Group 04 fırlatması.

Uzun Yürüyüş 6C, 7 Mayıs 2024'te ilk uçuşunu yaptı ve 25 Ağustos 2026'da ikinci uçuşunu tamamladı; ikisi de başarılıydı.

Başarı oranı ve üst kademe sorunu

Üç sürümün tamamında fırlatma başarısızlığı yok: 6 için 15/15, 6A için 28/28, 6C için 2/2 (11/2026 itibarıyla). Ancak 6A'nın ikinci kademesi başka bir sorunla gündeme geldi. Fırlatma kayıtlarına göre 11 Kasım 2022'deki Yunhai-3 fırlatmasının ardından üst kademe yörüngede parçalandı; benzer olaylar 26 Mart, 4 Temmuz ve 6 Ağustos 2024 fırlatmalarından sonra da gözlendi. SpaceNews, Temmuz 2024'te 6A'nın üst kademesinin yörünge enkazı üretme eğiliminde olduğunu yazdı; Ağustos 2024'te Qianfan'ın ilk fırlatmasının ardından 700'den fazla parçalık bir bulut oluştuğu bildirildi. Nedeni belirsizdir; üst kademenin pasivasyonu (kalan yakıtın boşaltılması) ya da yalıtımla ilgili olabileceği düşünülüyor. Ağustos 2026'da 6C'nin üst kademesi de, LeoLabs'ın verilerine göre, yedi uydulu bir fırlatmadan günler sonra parçalandı. Enkaz meselesi özellikle takımyıldız fırlatmalarında kritiktir, çünkü çok sayıda fırlatma çok sayıda kullanılmış üst kademe demektir.

Taşıdığı önemli görevler

• İlk uçuş (2015): Uzun Yürüyüş 6'nın ilk uçuşunda çok sayıda küçük uydu tek seferde yörüngeye bırakıldı.
• Qianfan takımyıldızı: 6A, 6 Ağustos 2024'te takımyıldızın ilk 18 uydusunu taşıdı. Qianfan uyduları başka roketlerle de uçuyor; örneğin Kinetica-2'nin ikinci uçuşunda 18 Qianfan uydusu taşındı.
• Guowang (SatNet) uyduları: Çin'in ulusal uydu internet ağının (Guowang ve Yaogan-40 fırlatması haberi) beşli gruplarını taşır.
• Yaogan-40 ve Yaogan-50: Çin'in uzaktan algılama uyduları; SpaceNews Yaogan-50'yi alışılmadık bir geriye dönük yörüngeye çıkan gözlem uydusu olarak niteliyor.

Benzer roketlerle karşılaştırma

Uzun Yürüyüş 6, taşıdığı yük bakımından hafif sınıftadır; 6A ise Güneş eşzamanlı yörüngeye yaklaşık 5.000 kg (700 km) taşıyarak Uzun Yürüyüş 5 ile 4B/4C arasında bir yere oturur. Alçak yörünge kapasitesi yaklaşık 8.000 kg olan 6A, Falcon 9'un tek kullanımlık hâldeki 22.800 kg'lık değerinin üçte birine yakındır. 6A'nın ayırt edici yanı, kerosen-oksijenli bir çekirdeği katı yakıtlı yan iticilerle birleştirmesi ve çok sayıda uyduyu aynı fırlatmada bırakmaya elverişli olmasıdır. Yeniden kullanım yoktur; bu bakımdan Falcon 9 ile temel fark budur (ayrıntı için yeniden kullanılabilir roket).

Sık sorulan sorular

Uzun Yürüyüş 6 kaç kez uçtu?

11/2026 itibarıyla Uzun Yürüyüş 6 15, Uzun Yürüyüş 6A 28 (son uçuş 23 Ekim 2026), Uzun Yürüyüş 6C ise 2 kez uçtu. Üç sürümde de fırlatma başarısızlığı kaydedilmedi.

Ne kadar yük taşır?

6A için tasarım değeri alçak Dünya yörüngesine yaklaşık 8.000 kg, Güneş eşzamanlı yörüngeye (700 km) yaklaşık 5.000 kg'dır. Uzun Yürüyüş 6 yaklaşık 1.080 kg'lık Güneş eşzamanlı yörünge yüküyle daha hafif sınıftadır.

Yeniden kullanılabilir mi?

Hayır. Tüm kademeler ve yan iticiler tek kullanımlıktır.

Türkiye'den yük taşıdı mı?

Fırlatma kayıtlarında Türk bir uydu görünmüyor; ancak çok sayıda küçük uydunun taşındığı uçuşlarda kayıtlar her yükü ayrıntılı vermediği için kesin bir "hiç taşımadı" denemez.