Uzaya giden şarkılar: Gemini'deki armonikadan kara delik seslerine uzayın müziği

Uzay boşluğunda ses yayılmaz; titreşimi taşıyacak hava yoktur. Ama bu, uzayın müziksiz kaldığı anlamına gelmiyor. 1965'ten bu yana astronotlar yörüngede çalgı çaldı, görev denetimi her sabah şarkıyla uyandırma yaptı, Dünya'nın müziği bir plağa basılıp Güneş Sistemi'nin dışına yollandı. Son yıllarda ise bilim insanları teleskop ve uzay aracı verisini sese çevirerek kara deliklerin, kuyruklu yıldızların ve yıldızlararası ortamın "dinlenebilir" sürümlerini üretiyor.

Uzay yarışının pop müziğe yansımasını, Telstar'dan Sinatra'ya, uzay yarışının popüler kültüre etkisini anlatan yazımızda ele almıştık. Bu listenin odağı başka: gerçekten uzaya giden, uzayda çalınan müzik ve uzay verisinden doğan sesler.

Gemini 6'da armonika ve çanlarla "Jingle Bells" (1965)

16 Aralık 1965'te Gemini 6 astronotları Wally Schirra ile Tom Stafford, Gemini 7 ile yapılan ilk uzay buluşmasının ardından görev denetimine kırmızı giysili bir pilotun yönettiği "tanımlanamayan bir cisim" gördüklerini bildirdi. Şakanın devamında Schirra küçük bir Hohner armonikayla "Jingle Bells" çaldı, Stafford da minik çanları salladı. Guinness Dünya Rekorları bu anı uzayda çalınan ilk şarkı olarak kaydediyor. Armonika ile çanlar 1967'de Smithsonian Ulusal Hava ve Uzay Müzesi'ne bağışlandı ve bugün müzenin koleksiyonunda duruyor.

Görev denetiminin uyandırma şarkıları

NASA Tarih Bürosu'nun hazırladığı uyandırma çağrıları kronolojisine göre ilk örnek de Gemini 6'ya ait: mürettebata sözleri değiştirilmiş bir "Hello, Dolly!" gönderildi. Kronolojiye göre gelenek düzenli hâle ancak Apollo 10'dan sonra geldi; Apollo 11'in uyandırma çağrıları ise müzik değil, haber ve spor özetiydi. Seçimler çoğu zaman göndermeliydi: Apollo 15 mürettebatı bir sabah 2001: Bir Uzay Destanı filminin temasıyla, Apollo 17'nin Ay yüzeyindeki ilk sabahı Wagner'in "Valkürlerin Uçuşu"yla açıldı.

Uzay mekiği döneminde şarkıları çoğu zaman aileler ya da görev denetimi seçti. Son mekik uçuşu STS-135'te, Temmuz 2011'de mürettebat Coldplay'in "Viva la Vida"sıyla ve Elton John'un özel mesajı eşliğinde "Rocket Man"le uyandı. Mekiklerin emekliye ayrılmasıyla ara verilen gelenek, Nisan 2026'daki Artemis II uçuşunda yeniden canlandı: Ay'ın çevresini dolaşan dört astronot on gün boyunca her sabah ayrı bir şarkıyla güne başladı, sekizinci gün çalan şarkı David Bowie ile Queen'in "Under Pressure"ıydı. Gelenek insanlı uçuşlarla da sınırlı kalmadı; Mars gezgini Spirit'in ekibi de Mars saatine göre çalışan mühendisleri her sol (Mars günü) o günün işine gönderme yapan bir parçayla uyandırdı.

Apollo 11 dönüş yolunda: "Music Out of the Moon"

Ay'a ilk inen ekip yanında müzik de götürmüştü. Boston Globe'un aktardığına göre 22 Temmuz 1969 akşamı, Columbia komuta modülü Dünya'ya dönerken Neil Armstrong'un "eski bir favorim" diye istediği bir kayıt çalındı: 1947 tarihli "Music Out of the Moon" albümünden bir parça. Harry Revel'in bestelediği, Les Baxter'ın yönettiği albümde başrolde Samuel Hoffman'ın çaldığı theremin vardı (dokunmadan, elin elektrik alanındaki hareketiyle çalınan elektronik bir çalgı). Görev denetiminden Charlie Duke kaydın biraz cızırtılı geldiğini söyleyince Michael Collins, kendilerine de öyle geldiğini ama komutanın sevdiğini yanıtladı.

Voyager Altın Plak: Dünya'nın 90 dakikalık çalma listesi (1977)

1977'de fırlatılan iki Voyager aracının her biri, 30 santimetrelik (12 inç) altın kaplı bir bakır plak taşıyor. İçeriği Cornell Üniversitesi'nden Carl Sagan'ın başkanlık ettiği bir kurul seçti; yaratıcı yönetmenliği Ann Druyan, yapımcılığı Timothy Ferris üstlendi. Plakta 115 görüntü, 55 dilde selamlama, doğa sesleri ve 90 dakikalık bir müzik seçkisi var. Dakikada 16 2/3 devirde çalınacak biçimde kaydedildi; kapağındaki şemalar plağın nasıl çalınacağını simgelerle anlatıyor.

NASA'nın listesine göre plakta 27 müzik parçası yer alıyor. Bazıları:

• Bach: Brandenburg Konçertosu No. 2'nin ilk bölümü (plağın ilk parçası), Glenn Gould'un piyanosundan "İyi Düzenlenmiş Klavye"den bir prelüd ve füg
• Beethoven: Beşinci Senfoni'nin ilk bölümü ve plağı kapatan, Op. 130 Yaylı Çalgılar Dörtlüsü'nden "Cavatina"
• Mozart: Sihirli Flüt'ten Gece Kraliçesi aryası; Stravinsky: Bahar Ayini'nden "Kurban Dansı"
• Chuck Berry: "Johnny B. Goode"; Louis Armstrong: "Melancholy Blues"
• Blind Willie Johnson: plağın sondan bir önceki parçası "Dark Was the Night"
• Cava gamelanı, Japon şakuhaçisi, Çin çin'i ile çalınan ve plağın en uzun parçası olan "Akan Sular", Hint ragası, Bulgar halk şarkısı, Gürcü korosu, Azerbaycan'dan nefesli halk müziği, Navaho gece ilahisi

Plak bir mesaj olmaktan çok bir zaman kapsülü: Voyager 1 ve 2 bugün yıldızlararası uzayda yol alıyor ve plakları, NASA'nın 1977'deki açıklamasına göre bir milyar yıldan uzun süre dayanabilecek biçimde tasarlandı.

Curiosity'nin Mars'tan gönderdiği şarkı (2012)

28 Ağustos 2012'de NASA'nın Jet İtki Laboratuvarı'nda (JPL) öğrencilere will.i.am'in "Reach for the Stars" adlı şarkısı dinletildi. Şarkı Curiosity gezginine gönderilmiş, gezgin de onu radyo sinyaliyle Dünya'ya geri yollamıştı. NASA'ya göre bu, başka bir gezegenden Dünya'ya gönderilen ilk kayıtlı şarkıydı ve dosya gidiş-dönüş 700 milyon milden (1,1 milyar kilometreden) uzun bir yol kat etti. Ayrıntı önemli: Curiosity'nin hoparlörü yoktu, yani şarkı Mars'ta "çalınmadı", oradan veri olarak geri iletildi.

Hadfield'ın "Space Oddity"si ve telif molası (2013-2014)

Kanadalı astronot Chris Hadfield, Uluslararası Uzay İstasyonu'nun (ISS) komutanıyken vokalini ve gitarını istasyonda kaydettiği "Space Oddity" klibini 12 Mayıs 2013'te, Dünya'ya dönüşünden hemen önce yayımladı. Hikâyenin az bilinen kısmı sonrasında yaşandı: şarkının hakları Bowie'de değil müzik yayıncısındaydı ve klip için yalnız bir yıllık izin alınmıştı. Video Mayıs 2014'te YouTube'dan kaldırıldı, yaklaşık altı ay sonra, Kasım 2014'te iki yıllık yeni bir izinle geri döndü. İlginç bir bağ daha var: NASA kronolojisinin aktardığı 2000 tarihli bir söyleşiye göre Hadfield, istasyon komutanlığından yıllar önce görev denetiminde mekik mürettebatlarının uyandırma müziğini seçenlerden biriydi.

Uzay verisinden doğan sesler: sonifikasyon nedir?

Listenin ikinci yarısı "uzayın sesi" diye paylaşılan kayıtlardan oluşuyor. Burada bir ayrımı baştan yapmak gerekiyor: bunlar bir mikrofonun uzayda yakaladığı sesler değil. Sonifikasyon, ışık, manyetik alan ya da radyo dalgası ölçümlerinin belirli kurallarla ses dalgasına çevrilmesidir. NASA'nın kendi deyişiyle uzayın büyük bölümü neredeyse boşluktur ve ses dalgalarının ilerleyebileceği bir ortam sunmaz. Duyduğumuz şey, verinin bizim kulağımızın algılayabileceği aralığa taşınmış hâlidir.

Voyager 1: yıldızlararası plazmanın "müziği" (2012-2013)

Voyager 1'in plazma dalgası aleti ses değil, araç çevresindeki iyonlaşmış gazdaki elektron salınımlarını ölçüyor. Bu salınımlar ses frekansı aralığına denk geldiği için yükseltilip hoparlörden çalınabiliyor. Ekim-Kasım 2012 ve Nisan-Mayıs 2013'te Güneş'ten gelen koronal kütle atımlarının tetiklediği iki salınım dizisi kaydedildi. Heliosferin içinde yaklaşık 300 hertz civarında olan tonlar 2-3 kilohertze yükselmişti; daha yüksek perde daha yoğun gaz demekti. Aletin baş araştırmacısı Don Gurnett, Eylül 2013'te bu kaydı Voyager 1'in yıldızlararası uzaya geçtiğinin kanıtı olarak sundu.

Rosetta: "şarkı söyleyen" kuyruklu yıldız (2014)

ESA'nın Rosetta aracındaki manyetometre (RPC-MAG), 67P/Çuryumov-Gerasimenko kuyruklu yıldızının çevresindeki manyetik alanda 40-50 milihertzlik salınımlar ölçtü; bu, insan kulağının alt sınırının çok altında. Alman besteci Manuel Senfft frekansları yaklaşık 10.000 kat yükselterek duyulabilir bir kayıt hazırladı. ESA'nın 10 Kasım 2014'te, Philae iniş aracının kuyruklu yıldıza inişinden hemen önce yayımladığı kayıt kısa sürede dünyaya yayıldı.

Juno: Ganymede yakın geçişi (2021)

Juno aracı 7 Haziran 2021'de Jüpiter'in en büyük uydusu Ganymede'nin yakınından geçerken Waves aleti, uydunun manyetosferindeki elektrik ve manyetik radyo dalgalarını kaydetti. Görevin baş araştırmacısı Scott Bolton, bu verinin frekansı ses aralığına kaydırılarak hazırlanmış 50 saniyelik sürümünü Amerikan Jeofizik Birliği'nin yıllık toplantısında dinletti. Kaydın ortasındaki ani perde yükselişi, aracın Ganymede manyetosferinin farklı bir bölgesine girdiği anı gösteriyor.

Chandra: galaksi merkezi ve Perseus kara deliği (2020-2022)

NASA'nın Chandra X-ışını Gözlemevi ekibi Eylül 2020'de Samanyolu'nun merkezini sese çevirdi. Chandra, Hubble ve Spitzer görüntülerinden yapılan kayıt, yaklaşık 400 ışık yılı genişliğindeki bölgeyi soldan sağa tarıyor: görüntüde yukarıda kalan kaynaklar daha tiz, parlak olanlar daha yüksek sesle duyuluyor. Kayıt, yaklaşık 4 milyon Güneş kütlesindeki Yay A* kara deliğinin bulunduğu sağ alt köşede doruğa çıkıyor. Aynı yöntemle yapılan sonifikasyonların bir örneğini Messier 94 galaksisi üzerine yazımızda anlatmıştık.

Perseus galaksi kümesinin kaydı ise öbürlerinden farklı. Kümenin galaksilerini saran sıcak gaz, ses dalgalarını taşıyabilecek bir ortam oluşturuyor. Chandra 2003'te merkezdeki kara deliğin bu gazda yarattığı basınç dalgalarını saptadı; bu dalgaların karşılığı orta do'nun yaklaşık 57 oktav altında bir notaydı. Mayıs 2022'de yayımlanan sonifikasyonda dalgalar 57 ve 58 oktav yukarı taşındı; yani gerçek frekanslarının 144 ve 288 katrilyon katı yüksekliğinde duyuluyor. Başka bir deyişle burada fiziksel bir ses dalgası var, ama hiçbir kulağın duyamayacağı kadar pes; dinlediğimiz şey onun yeniden üretilmiş hâli.

Müzik neden hep yolculuğa eşlik ediyor?

NASA'nın 1990 tarihli bir yazışmasında uyandırma müziğinin tek gerekçesi, astronotlarla yer ekibi arasındaki dayanışma duygusunu güçlendirmek diye anlatılıyor. Altın Plak ise aynı duyguyu bambaşka bir ölçeğe taşıyor: kimin dinleyeceği bilinmeyen bir mesaj. Sonifikasyonlar da benzer bir işe yarıyor; görme engelli okurların ve genel olarak herkesin, gözle görülemeyen veriyi başka bir duyuyla algılamasını sağlıyor. Ortak nokta, uzayın kendisi sessiz olsa da onu anlama çabamızın çoğu zaman bir melodiye dönüşmesi.