Georges Méliès

Georges Méliès, 1902 yapımı Ay'a Seyahat ile sinemanın ilk bilimkurgu filmini çektiği kabul edilen Fransız sihirbaz, film yapımcısı ve yönetmendir. Sahne sihirbazlığından gelen bir ustalıkla kamerayı bir hile aracına dönüştürdü; bir görüntünün aniden başka bir şeye dönüşmesi, iki görüntünün üst üste binmesi ya da karelerin elle boyanması gibi teknikleri yaygınlaştırdı. 1896-1913 arasında 500'ü aşkın film yönetti. Roket kapsülünün Ay'ın gözüne saplandığı sahne, bugün de sinemanın en tanınmış görüntülerinden biridir.

Erken yaşamı ve eğitimi

Marie-Georges-Jean Méliès, 8 Aralık 1861'de Paris'te doğdu. Ailesi Boulevard Saint-Martin'de kaliteli çizme ve ayakkabı üreten bir fabrika işletiyordu. Yedi yaşında Lycée Michelet'ye başladı; okul 1870-71 Fransız-Prusya Savaşı'nda bombalanınca öğrenimini Lycée Louis-le-Grand'da sürdürdü ve 1880'de bakalorya diplomasını aldı.

Askerlik görevinden sonra bir süre aile işinde çalıştı. Londra'da Egyptian Hall'daki gösterileri izlemesi, onda ömür boyu sürecek bir sahne sihirbazlığı merakı uyandırdı. Paris'te ünlü sihirbaz Robert-Houdin'in adını taşıyan tiyatronun gösterilerine devam etti ve daha sonra Théâtre Robert-Houdin'i satın alarak burada kendi illüzyon gösterilerini sahneledi.

Kariyeri

Hayatını değiştiren gün 27 Aralık 1895'tir: Méliès, Lumière kardeşlerin sinematograf adlı aletinin özel bir tanıtımını izledi. Halka açık ilk gösterim ertesi gün yapılacaktı. Ardından Londra'da Robert W. Paul'den bir gösterim cihazı satın aldı; Nisan 1896'da tiyatrosunda film gösterilmeye başlamıştı bile.

1896 sonunda Lucien Reulos ile Star Film şirketini kurdu ve Paris yakınlarındaki Montreuil'de, gün ışığından yararlanmak için cam duvarlarla çevrili bir stüdyo yaptırdı. Yalnız 1896'da 78 film çekti. Çekimi durdurup sahnedeki bir öğeyi değiştirdikten sonra kaldığı yerden devam etmeye dayanan ikame kesmesi (bir nesnenin ya da kişinin perdede bir anda kaybolması veya başka bir şeye dönüşmesi), filmlerinin temel dili oldu. Çekim öncesinde sahneleri tek tek çizdiği taslakları (storyboard) kullanan ilk yönetmenlerden biri olarak da anılır.

Méliès filmlerinin çoğunda yazar, yönetmen, dekor tasarımcısı ve oyuncuydu. Masalsı yapımları arasında The Kingdom of the Fairies (1903) ve The Damnation of Faust (1903) gibi filmler bulunur. Bu dönemde çektiği yaklaşık 200 film günümüze ulaşabildi.

Uzay filmleri

Ay'a Seyahat (1902)

Méliès'in en ünlü yapımı Ay'a Seyahat (Le Voyage dans la Lune), Mayıs 1902'de çekildi ve 1 Eylül 1902'de gösterime girdi. Film kendi anlatımına göre Jules Verne'in Ay'a Yolculuk (1865) ve Ay'ın Çevresinde (1870) romanlarından esinlendi; tarihçiler H. G. Wells'in 1901 tarihli Ay'daki İlk İnsanlar romanının da etkisine dikkat çeker.

Méliès filmde Profesör Barbenfouillis'i oynar. Bir grup gökbilimci, dev bir topla fırlatılan mermi biçimli bir kapsülle Ay'a gider; kapsül Ay'ın yüzündeki adamın gözüne saplanır. Gezginler yüzeyde, Yunan Ay tanrıçası Selene'den adını alan ve sert bir darbeyle patlayan böcek benzeri Selenitlerle karşılaşır, sonra Dünya'ya dönerler. Yaklaşık 10 bin franka mal olan film, çekim hızına göre 9 ile 18 dakika arasında sürüyordu; bu, dönemin filmlerinin ortalama üç katı uzunluktu.

Film Fransa'da büyük başarı kazandı ve ABD'de de çok sevildi. Ancak Edison, Lubin ve Selig gibi şirketlerin izinsiz kopyaları yüzünden Méliès kârın çok küçük bir kısmını alabildi. Bu korsanlığa karşı New York'ta, kardeşi Gaston'un yönettiği bir şube açtı.

Filmin elle boyanmış renkli bir kopyası 1993'te İspanya'daki Filmoteca de Catalunya'ya bağışlandı. Uzun bir restorasyonun ardından bu renkli sürüm 11 Mayıs 2011'de Cannes Film Festivali'nde, Fransız grup Air'in yeni müziğiyle gösterildi.

İmkânsız Yolculuk (1904)

Méliès iki yıl sonra benzer bir hayal gücüyle Le Voyage à travers l'impossible'ı çekti. 24 dakikalık bu film, dünyanın çevresinde başlayıp okyanusların derinliklerine ve oradan Güneş'e uzanan bir yolculuğu anlatır.

Düşüşü ve yeniden keşfedilmesi

Eleştirmenler, Méliès'in sinemasının 1907'den sonra izleyicinin değişen beğenisine yetişemediğini yazar. 1910'da Charles Pathé ile yaptığı anlaşma, filmlerinin denetimini ve evi ile stüdyosunun tapusunu fiilen Pathé'ye bıraktı. 1913'te iflas ederek film yapmayı bıraktı. 1917'de Fransız ordusu stüdyosunu hastaneye çevirdi ve Star Film'in 400'den fazla film kopyası eritildi.

1920'lerde Méliès, ikinci eşi Jehanne d'Alcy ile Paris'teki Gare Montparnasse garında küçük bir şekerleme ve oyuncak tezgâhı işletiyordu. Gazeteciler onu yeniden buldu; Aralık 1929'da Salle Pleyel'de onuruna bir gala düzenlendi. 1931'de Légion d'honneur nişanı verildi; madalyayı ona Louis Lumière taktı. 21 Ocak 1938'de Paris'te 76 yaşında öldü ve Père Lachaise Mezarlığı'na gömüldü.

Uzay ve bilime etkisi

Ay'a Seyahat zaman zaman ilk bilimkurgu filmi olarak anılır ve türün sonraki on yıllarda tekrar tekrar kullanacağı pek çok durumu, roketle fırlatılış, yabancı bir dünyaya iniş, oradaki yaratıklarla karşılaşma ve eve dönüş gibi kalıpları ilk kez beyazperdeye taşıdı. Film bilimsel bir doğruluk iddiası taşımaz; gezginlerin Ay'da rahatça nefes alıp dolaştığı bir masal dünyası sunar. Değeri, insanların Ay'a gitme düşüncesini görsel bir imgeye dönüştürmesindedir. Gerçek Ay yolculukları bundan 67 yıl sonra gerçekleşti.

Mirası

Méliès, ikame kesmesi, çoklu pozlama, zaman atlama çekimi, geçiş efektleri ve elle renklendirme gibi tekniklerin yaygınlaşmasında öncü kabul edilir. Edwin S. Porter ve D. W. Griffith gibi Amerikalı yönetmenler onun filmlerinden etkilendi. Ay'a Seyahat, The Village Voice'un 20. yüzyılın en iyi 100 filmi listesinde 84. sıraya yerleşti.

Martin Scorsese'nin 2011 yapımı Hugo filmi, Brian Selznick'in 2007 tarihli romanından uyarlanmıştır ve Montparnasse garındaki yaşlı Méliès'i anlatır; Méliès'i Ben Kingsley canlandırır.

Bilmeye değer

• Méliès, Ay'a Seyahat'te yalnız yönetmen değil, senarist, yapımcı, dekor tasarımcısı, kurgucu ve başrol oyuncusuydu.
• Filmin siyah-beyaz kopyaları 560, elle boyanmış kopyaları 1.000 franka satılıyordu.
• Selenitleri Folies Bergère'in akrobatları canlandırdı.
• Birinci Dünya Savaşı sırasında Star Film'in 400'ü aşkın kopyası eritildi; bu yüzden filmlerinin yalnız bir kısmı bugüne kalabildi.