Apollo by the Numbers (Richard W. Orloff): Apollo'nun rakamlarla başvuru kitabı

Apollo by the Numbers: A Statistical Reference (Rakamlarla Apollo: İstatistiksel Başvuru Kitabı), Richard W. Orloff'un NASA Tarih Bölümü için hazırladığı ve 2000'de "NASA SP-2000-4029" numarasıyla yayımlanan bir veri kitabıdır. ABD'nin Ay'a insan gönderme programı Apollo'nun her uçuşunu kalkıştan hemen öncesinden okyanustan kurtarmaya kadar saat saat, saniye saniye kaydeder ve programın bütün sayısal verilerini 50'yi aşkın tabloda karşılaştırılabilir hâle getirir. Önsözünü NASA'nın baş tarihçisi Roger D. Launius yazmıştır. ABD hükümeti yayını olduğu için NASA'nın sitesinden PDF olarak ücretsiz indirilebilir.

Kitap ne anlatıyor?

Orloff, girişte kitabın nasıl doğduğunu anlatır. 1988'de Apollo üzerine yazılmış pek çok iyi kitabın olayların dramına odaklandığını, ama "rakamların dramına" odaklanan bir kitap olmadığını fark etmiş ve araştırmaya o yıl başlamıştır. Apollo gibi büyük bir programda NASA merkezleri ve yüklenici şirketler her görev için ayrı veri dosyaları tutmuştu. Bu yüzden aynı ölçüm farklı kaynaklarda bazen ciddi biçimde farklı çıkar, resmî belgelerin içinde bile hata ve çelişki bulunur. Orloff bu çelişkileri azaltmak için özgün belgelere gitmiş; bazı belgeler ancak onun ABD Bilgi Edinme Özgürlüğü Yasası kapsamındaki başvuruları üzerine kamuya açılmıştır.

Kitap iki bölümden oluşur. Birinci bölümde Apollo 1 yangını ve insanlı 11 uçuşun (Apollo 7'den 17'ye) her biri için bir anlatı yer alır. Her anlatıda mürettebatın kısa biyografileri, yedek ekip, uçuş kontrolündeki iletişim görevlileri (CAPCOM), uçuş direktörleri, iniş yeri seçimi, fırlatma, Ay yörüngesi ve yüzey çalışmaları, dönüş ve kurtarma anlatılır. Ardından veri tabloları ve kalkıştan kurtarmaya uzanan ayrıntılı bir zaman çizelgesi gelir. İkinci bölümdeki istatistik tabloları ise görevleri yan yana koyar: fırlatma havası, bütçe ödenekleri, çağrı adları, görev amblemleri, roket yakıt tüketimi, Ay modülünün inişi, uzay yürüyüşleri, yüzey deneyleri, dönüş ve suya iniş, kabin sıcaklığı, mürettebatın kilo değişimi, ilk yardım çantaları ve uçuşta yaşanan sağlık sorunları bunlardan bazılarıdır.

Zamanlar çoğunlukla iki biçimde verilir: Greenwich saati ve "yerde geçen süre" (Ground Elapsed Time, GET). GET, kalkıştan hemen önceki son tam saniye olan "sıfır noktası"ndan itibaren geçen süredir. Kitabın sözlüğü komuta modülü, servis modülü, Ay modülü ve Ay gezgini gibi kısaltmaları açıklar. Ay gezgininin yalnız Apollo 15, 16 ve 17'de kullanıldığını da hatırlatır.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır. Apollo by the Numbers bir veri kitabı olduğu için özeti bölüm bölüm ana fikirlerle veriyoruz.

• Apollo 1, yangın: 27 Ocak 1967'de, uçuş koşullarını olabildiğince taklit eden bir yer testi sırasında kapsülde çıkan yangında Gus Grissom, Ed White ve Roger Chaffee hayatını kaybeder. Kitap bölümü kaza, mürettebat ve inceleme bulgularıyla açar.
• Apollo 7-10, hazırlık uçuşları: Kitap bu dört uçuşu adım adım bir test dizisi olarak sunar. Apollo 7 komuta ve servis modülünü Dünya yörüngesinde, Apollo 8 aynı aracı Ay yörüngesinde dener. Apollo 9 Ay modülünü Dünya yörüngesinde, Apollo 10 da Ay yörüngesinde sınar.
• Apollo 11, ilk iniş: NASA'nın sınıflandırmasıyla bir "G tipi" görevdir, yani insanlı Ay inişinin gösterimi. İniş yeri için önce 30 aday incelenmiş, ilk iniş için liste üçe indirilmiştir. Kitap, ABD'de tamamı daha önce uçmuş astronotlardan oluşan bir ekibin uçtuğu ikinci görev olduğunu ve bunun uzay mekiği dönemindeki STS-26'ya kadar bir daha tekrarlanmadığını not eder.
• Apollo 12-17, Ay'da çalışma: Apollo 12 ikinci inişi yapar. Kitap Apollo 13'ü "üçüncü iniş denemesi" diye adlandırır; iniş yapılamamış, mürettebat sağ salim dönmüştür. Apollo 14 üçüncü, 15 dördüncü, 16 beşinci ve Aralık 1972'deki Apollo 17 altıncı ve son inişi gerçekleştirir. Son üç görevde yüzey çalışmaları Ay gezginiyle genişler.
• İstatistik tabloları: Kitabın ikinci yarısı programın bilançosudur. Bütçe tablosuna göre Apollo'ya 1960-1973 arasında toplam yaklaşık 19,4 milyar dolar (dönemin dolarıyla) ayrılmıştır; bu, aynı yıllarda NASA'ya verilen yaklaşık 56,7 milyar doların yüzde 34'üdür. Mürettebat tablosuna göre Apollo uçuşlarında astronotların uzayda geçirdiği toplam süre 7.506 saati aşar; en uzun görev 301 saat 51 dakikayla Apollo 17, en kısası 142 saat 54 dakikayla Apollo 13'tür.
• Son tablolar: Ay yüzeyine bırakılan deney istasyonlarının çoğunun 30 Eylül 1977'de yerden gönderilen komutla kapatıldığını gösterir. Kitap, bu istasyonların durumunu, uçuşta ve uçuş sonrasında yaşanan sağlık sorunlarını ve fotoğraf numaralarını listeleyerek kapanır.

Richard W. Orloff ve kitabın yazıldığı dönem

Richard W. Orloff 1948 doğumludur ve kitabı uzun yıllar süren bir araştırmanın ürünü olarak hazırlamıştır. Teşekkür bölümünde, anlatıların büyük ölçüde telifsiz NASA ve yüklenici görev raporlarından alındığını, bazı yerlerde bu raporlardan kelimesi kelimesine aktarıldığını açıkça belirtir. Kitabı, Merkür Projesi'nden beri uzay programında çalışan ve 100'ü aşkın insanlı ABD uçuşunun uçuş sonrası raporlarında görev alan Robert W. Fricke Jr.'a ithaf eder. Kitap fikrinin, Fricke'nin yıllar önce Orloff'a hediye ettiği Apollo Programı Özet Raporu'ndan doğduğunu anlatır.

Kitap, ilk Ay inişinden 30 yılı aşkın süre sonra, 2000 sonbaharında çıktı. Launius önsözde, 1999 baharında ABD'deki önde gelen haber kuruluşlarının desteğiyle kanaat önderleri arasında yapılan bir ankette Ay'a inişin 20. yüzyılın en önemli olayları arasında, atomun parçalanmasının hemen ardından ikinci sıraya yerleştiğini hatırlatır. Ona göre Apollo'nun ana hatları birçok kez anlatılmıştı; bu kitabın katkısı, teknik notlara ve raporlara gömülü kalmış uçuş verilerini çıkarıp her görevin sonuçlarını hedefleriyle karşılaştırmaktır. Orloff daha sonra uzay tarihçisi David M. Harland'la birlikte, 2006'da Praxis yayınevinden çıkan Apollo: The Definitive Sourcebook kitabını yazdı.

Kitaptaki bilim: Ay'a inişin hesabı

Kitabın rakamları, Ay'a inişin neden bu kadar dar zaman aralıklarına sıkıştığını da gösterir. Apollo 11 bölümüne göre iniş yeri seçiminde güneşin ufuktan yüksekliği belirleyiciydi. Güneş 5 ile 14 derece arasında olduğunda kraterlerin gölgeleri belirgin olur ve astronotlar yüzey şekillerini tanıyabilir. Güneş, Ay modülünün yaklaşık 16 derecelik ortalama alçalma açısına yaklaştığında ise yüzeyden geri yansıyan ışık kontrastı siler ve görüş bozulur. Ay'da güneşin açısı saatte yaklaşık yarım derece değiştiği için belirli bir yere iniş, 29,5 günde bir gelen yaklaşık 16 saatlik bir pencereyle sınırlıydı. Fırlatma rampasındaki 34 derecelik yön esnekliği de günde yaklaşık 4,5 saatlik bir fırlatma penceresi sağlıyordu. Ayrıca aday yerler "serbest dönüş" rotasıyla ulaşılabilir olmalıydı. Bu rotada araç, motor çalışmasa bile Ay'ın arkasından dolanıp Dünya'ya geri döner.

Uzay yürüyüşü tablosu, Ay yüzeyindeki çalışmanın birkaç yılda ne kadar büyüdüğünü sayılarla gösterir. Apollo 11'de Armstrong ile Aldrin'in tek yüzey yürüyüşü 2 saat 31 dakika 40 saniye sürmüş ve yaklaşık 21,5 kilogram (47,51 libre) örnek toplanmıştır. Apollo 17'de üç yürüyüşün toplamı 22 saati aşar. kat edilen toplam yol yaklaşık 35,7 kilometreye (19,3 deniz mili), Ay modülünden en fazla uzaklaşma yaklaşık 7,6 kilometreye (25.029 fit), toplanan örnek de yaklaşık 110,5 kilograma (243,65 libre) çıkar. Tablodaki altı inişin örnek toplamı yaklaşık 842 libre eder. Bu, NASA'nın Ay örnekleri sorumlusunun bugün verdiği rakamla, yani altı Apollo görevinin getirdiği 382 kilogram (842 libre) kaya, karot, çakıl, kum ve tozla birebir örtüşür. Bu örneklerin bilimsel öyküsü Where No Man Has Gone Before kitabında, Ay'ın yüzeyi ise Ay'ın yüzeyi sayfamızda anlatılıyor.

Kitapta bilim kadar kültür de var. Çağrı adları tablosuna göre Apollo 11'in komuta modülü "Columbia" adını, Jules Verne'in Ay'a Yolculuk romanındaki Ay aracı "Columbiad"dan ve kelimenin ABD'nin kuruluş tarihiyle yakın bağından almıştır. Ay modülü "Eagle" ise görev amblemindeki kartaldan adlandırılmıştır. Apollo 10'un modülleri "Charlie Brown" ve "Snoopy", Charles M. Schulz'un Peanuts çizgi dizisinden gelir. Apollo 13'ün Ay modülü "Aquarius", mürettebatın Ay'dan bilgi getirme umudunu simgeleyen bir adla seçilmiştir. Apollo'dan yarım asır sonra Ay'dan örnek getirmek yeniden gündemde: Çin'in Chang'e 6 görevi 2024'te Ay'ın uzak yüzünden yaklaşık 1,9 kilogram örnek getirdi (Chang'e-6 örnekleri üzerine haberimiz).

Etkisi, ödülleri ve uyarlamaları

Apollo by the Numbers, NASA Tarih Serisi'nin sözlük, ansiklopedi ya da kronoloji biçimindeki başvuru eserlerini topladığı "SP-4000" bölümünde yer alır. Apollo üzerine yazılan kaynaklarda sık başvurulan bir veri kitabıdır; İngilizce Vikipedi'deki Apollo programı ve tek tek Apollo görevleri maddelerinde de kaynak olarak sıkça gösterilir. Kitaba verilmiş bir ödülü doğrulayamadık. Orloff kusursuz bir Apollo veri kitabı yazmanın belki de imkânsız olduğunu, bazı okurların bazı rakamlara itiraz edeceğini baştan kabul eder ve belgeye dayalı düzeltme önerilerini kitapta açıkça ister.

Bir veri kitabı olduğu için film ya da dizi uyarlaması yoktur. Kitaptaki zaman çizelgeleri ise Apollo filmlerini izlerken yanınızda tutmak için birebirdir. Apollo 11 belgeseli, Apollo 13'ü anlatan Apollo 13 filmi ve uçuş kontrolcülerini anlatan Mission Control: The Unsung Heroes of Apollo belgeseli bunların başında gelir.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

• Kimler için: Apollo'yu ayrıntısıyla bilen ve bir rakamın kaynağını arayan okurlar, belgesel ve film izlerken "gerçekte ne zaman oldu?" diye soranlar, öğrenciler ve yazarlar.
• Nereden başlanır: Önce merak ettiğiniz görevin anlatısını okuyun; çoğu okur için en iyi giriş Apollo 11 ve Apollo 13 bölümleridir. Ardından ikinci bölümdeki karşılaştırma tablolarına, özellikle bütçe, uzay yürüyüşü ve uzayda geçen süre tablolarına geçin.
• Önce okunacaklar: Rakamlar hikâyeyi bilenler için anlam kazanır. Programın anlatı tarihi için Apollo Expeditions to the Moon ve Chariots for Apollo, roketin hikâyesi için Stages to Saturn, Apollo 13 için Apollo 13 İnceleme Kurulu Raporu ile başlanabilir. Ay yolculuklarının genel çerçevesi Ay'a yolculuklar sayfamızda.
• Dil: Kitap İngilizcedir; metnin çoğu tablo ve zaman çizelgesi olduğu için temel teknik İngilizceyle rahatça kullanılabilir.