Space Station 3D

Space Station 3D, Uluslararası Uzay İstasyonu'nun (ISS) yörüngede inşa edilişini dev perdeye taşıyan 47 dakikalık bir IMAX belgeseli. 2002'de gösterime giren film, uzayda çekilmiş ilk üç boyutlu canlı çekim film olma özelliğini taşıyor. Senaryosunu, yapımcılığını, kurgusunu ve yönetmenliğini Kanadalı Toni Myers üstlendi; anlatıcı koltuğunda Tom Cruise oturuyor. İki boyutlu salonlarda kısaca Space Station adıyla gösterildi.

Konusu

Film, Ay'a iniş sonrasının en büyük mühendislik başarılarından biri olarak gördüğü bir projeyi anlatıyor: yaklaşık 350 kilometre yükseklikte, saatte 28 bin kilometreyi aşan bir hızla dönerken parça parça birleştirilen bir uzay istasyonu. İzleyici bir roket fırlatmasının sarsıcı gücünü hissediyor, astronotlarla birlikte ağırlıksız ortamda yaşamın gündelik ayrıntılarına tanık oluyor, onlara bir uzay yürüyüşünde eşlik ediyor ve kabin penceresinden uzayın derinliklerine bakıyor.

Belgeselin asıl kahramanı tek bir kişi değil, istasyonun kendisi ve onu kuran uluslararası ekip. İstasyonda görev yapan astronotlar, kamera önünde hem iş yapıyor hem de uzayda yaşamanın nasıl bir şey olduğunu gösteriyor.

Yapım

Toni Myers, IMAX'in uzay belgeselleri geleneğinin en önemli isimlerinden biriydi. 1990'daki Blue Planet'te senarist ve kurgucu, 1994'teki Destiny in Space'te senarist, 1997'deki Mission to Mir'de yapımcı olarak çalışmıştı. Space Station 3D'de ise yazar, yapımcı, kurgucu ve yönetmen olarak bütün işi üstlendi. Görüntü yönetmeni James Neihouse, müzikler ise Micky Erbe ile Maribeth Solomon imzalı. Yapım Kanada ve ABD ortaklığıyla gerçekleşti, dağıtımını IMAX Corporation üstlendi; çekimlerin bir kısmı Florida ve Kazakistan'daki fırlatma üslerinde yapıldı.

Yörüngede film ekibi bulunmadığı için uzaydaki sahneleri görevdeki astronotlar çekti; yani film, ISS'yi kuran insanların kendi gözünden bir kayıt. Myers daha sonra aynı damarda iki uzay belgeseli daha yönetti: Hubble 3D (2010) ve A Beautiful Planet (2016).

Evrendeki yeri

Film, ISS'nin tam da şekillenmeye başladığı yılları belgeliyor. İstasyonun ilk modülü 1998'de fırlatıldı; ilk kalıcı mürettebat olan Expedition 1 ekibi ise 2 Kasım 2000'de istasyona ulaştı. O günden bu yana istasyonda kesintisiz olarak insan bulunuyor ve bu, uzayda en uzun süreli kesintisiz insan varlığı rekoru. Space Station 3D, bu kesintisiz dönemin ilk aylarına ait görüntülerle bugün tarihî bir belge niteliği de kazanmış durumda.

Filmin perdeye taşıdığı inşaatın bugün vardığı noktayı görmek, belgeseli izlerken akılda tutulması gereken bir ölçek duygusu veriyor. Tamamlanan istasyon, güneş panelleriyle birlikte 109 metreye 73 metre boyutlarında; yani bir futbol sahası kadar. Basınçlı iç hacmi 1.005 metreküp, bir Boeing 747 yolcu uçağının iç hacmine yakın. İstasyonu beş uzay ajansı birlikte işletiyor: ABD'nin NASA'sı, Rusya'nın Roscosmos'u, Avrupa'nın ESA'sı, Japonya'nın JAXA'sı ve Kanada'nın CSA'sı. Rus bölümü ile diğer ortakların kurduğu ABD bölümü, güneş panellerini ve radyatörleri taşıyan uzun bir kafes yapıyla birbirine bağlı. Toplamda 43 farklı modül ve yapı elemanından oluşan bu dev yapı, filmde gördüğümüz ilk birkaç modülün üzerine yıllar içinde eklenerek büyüdü.

İstasyonun planlanan ömrü de artık belli: ISS'nin 2030 sonuna kadar çalışması, ardından NASA'nın sağlayacağı özel bir araçla kontrollü biçimde yörüngeden indirilip atmosferde yok edilmesi öngörülüyor. Bu açıdan Space Station 3D, bir dönemin başlangıcını kaydeden bir film olarak, yakında kapanacak olan bu dönemin en canlı hatıralarından biri hâline geliyor.

Bilimsel karne

Belgesel olduğu için film gerçek görüntülere dayanıyor ve bilimsel açıdan sağlam bir zeminde duruyor. Filmde verilen yükseklik ve hız rakamları da NASA verileriyle uyumlu: istasyon bugün Dünya'nın yaklaşık 400 kilometre üzerinde, saniyede 7,67 kilometre hızla, yani saatte yaklaşık 27.600 kilometreyle dönüyor ve Dünya'nın çevresini yaklaşık 93 dakikada, günde 15,5 kez dolanıyor. Filmin çekildiği dönemde yörünge biraz daha alçaktı; ISS'nin yüksekliği atmosfer sürtünmesi nedeniyle zamanla azalır ve düzenli motor ateşlemeleriyle yeniden yükseltilir.

Ağırlıksızlık sahneleri de doğru bir fikri iyi anlatıyor: astronotlar kütleçekimin olmadığı bir yerde değil, sürekli serbest düşüş hâlinde oldukları için süzülüyor. İstasyon Dünya'nın çevresinde "düşüyor" ama yatay hızı o kadar yüksek ki yere hiç ulaşamıyor. Filmdeki yaşam sahneleri, uzun süreli uçuşların insan bedeni ve ekip psikolojisi açısından neden önemli bir araştırma alanı olduğunu da sezdiriyor.

Eleştirilebilecek yanı daha çok anlatımla ilgili: 47 dakikaya sığdırılan bir dev perde filmi doğal olarak derinlemesine bilgi vermek yerine etkileyici görüntülere yaslanıyor. Ancak hedefi bir ders anlatmak değil, izleyiciye yörüngede bulunmanın nasıl bir şey olduğunu hissettirmek.

Etkisi

Space Station 3D, müze ve bilim merkezlerindeki dev ekranlarda yıllarca gösterildi ve dünya genelinde 128 milyon doları aşan hasılat elde etti. Box Office Mojo verilerine göre ABD'de hiçbir hafta ilk ona girmemiş filmler arasında en çok kazanan yapım olma unvanını taşıyor. Rotten Tomatoes'ta 23 eleştiri üzerinden yüzde 87, Metacritic'te 100 üzerinden 69 puan aldı.

Filmin uzaydan çekilmiş görüntülerinin bir kısmı, 2015'te gösterime giren Journey to Space belgeselinde yeniden düzenlenerek kullanıldı. Myers'ın uzay belgeselleri zinciri de, bu filmin açtığı yolda ilerleyerek Hubble'ın son bakım görevine ve ISS'den Dünya'ya bakan A Beautiful Planet'e ulaştı.

Kısaca

• Tür: IMAX 3D belgesel, 47 dakika, 2002.
• Yönetmen: Toni Myers; anlatıcı Tom Cruise.
• Öne çıkan: Uzayda çekilen ilk IMAX 3D film; görüntüleri astronotlar çekti.
• Konu: Uluslararası Uzay İstasyonu'nun yörüngede kuruluşu ve istasyonda yaşam.
• Bilim: Gerçek görüntüler; yörünge ve ağırlıksızlık anlatımı NASA verileriyle uyumlu.