VALIS (Philip K. Dick): konusu, 2-3-74 yaşantısı ve okuma rehberi

VALIS, Philip K. Dick'in 1981'de yayımlanan ve yazarın son dönem romanlarının ilki sayılan kitabıdır. Adı, Dick'in "Vast Active Living Intelligence System" (geniş, etkin, yaşayan bir zekâ sistemi) diye açtığı kavramın baş harflerinden gelir. Kitap bir uzay macerası değildir; bir insanın, kendisine gelen "ilahi bilgi"yi anlamaya çalışırken aklını yitirip yitirmediğini sorgulayan bir roman, bir tür itiraf ve bir tür felsefe denemesidir. Uzayla bağı ise adından anlaşılır: kitaptaki zekâ, Dünya yörüngesindeki bir uydudan insanlara ışık ışınlarıyla bilgi gönderen bir sistem olarak düşünülür.

Kitap ne anlatıyor?

Roman, 1970'lerin California'sında geçer. Anlatıcı Phil adlı bir bilimkurgu yazarıdır ve arkadaşı Horselover Fat'in başından geçenleri anlatır. Fat, pembe bir ışık huzmesiyle kendisine evrenin gizli gerçekleri açıldığına inanmıştır ve bunu anlamlandırmak için Gnostik metinlerden din tarihine kadar her şeyi okur, kendi "yorum" defterini tutar. Phil, arkadaşının hâline önce üzülerek, sonra merakla bakar. Kitabın sıra dışı tarafı, Phil ile Fat'in aslında aynı kişi olduğunun sezdirilmesi, buna rağmen anlatının iki ayrı adam varmış gibi sürmesidir. Dick, kendi yaşadıklarına hem içeriden hem dışarıdan bakmanın bir yolunu bulmuştur.

Kitapta bir de film vardır: Phil ve arkadaşları Valis adlı bir filmi izler ve Fat'in anlattıklarına şaşırtıcı biçimde benzeyen bir hikâyeyle karşılaşırlar. Bu karşılaşma, "rastlantı mı, işaret mi?" sorusunu romanın merkezine koyar. Okur, Fat'in dediklerinin bir hastalık belirtisi mi yoksa gerçekten bir keşif mi olduğuna karar vermek zorunda bırakılır; Dick bu soruya kesin bir yanıt vermez ve iki ihtimali de açık tutar. Roman bu yüzden hem komik hem karanlık bulunmuştur.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

Horselover Fat, Mart 1974'te başından geçen bir olaydan sonra dünyayı tümüyle başka türlü görmeye başlar. Pembe ışık, ona sıradan gerçekliğin bir perde olduğunu ve arkasında bilgi taşıyan canlı bir zekâ bulunduğunu söyler. Fat bu zekâyı VALIS diye adlandırır. Çevresindeki dostlar, Phil, Kevin ve David onunla tartışır, bir yandan da onu korumaya çalışır.

Arkadaşlar bir gün Valis filmini izler. Filmdeki fikirler Fat'in vahiyleriyle örtüşünce Fat, bunun bir işaret olduğuna ikna olur. Grup, filmin izini sürerek müzisyen Eric Lampton'a ulaşır. Eric Lampton'un David Bowie'den, besteci Brent Mini'nin ise Brian Eno'dan esinlenilmiş karakterler olduğu söylenir. Lampton'un küçük kızı Sophia'nın, Gnostik gelenekteki Kutsal Bilgelik'in (Pistis Sophia) yeryüzündeki bedeni olduğu düşünülür.

Filmde, VALIS uydusu tarafından yönlendirilen, Nixon'ı andıran bir devlet başkanı (Ferris F. Fremount) vardır. Bu hikâye, Dick'in ölümünden sonra basılan Radio Free Albemuth'un olay örgüsüne denk düşer; yani roman, kendi içinde yazarın eski bir taslağını bir film olarak yeniden sahneler. Grup bu sırada kendine "Rhipidon Topluluğu" adını verir ve "balık silah taşıyamaz" sloganını benimser. Bu şaka gibi görünen ayrıntı, Fat'in ve dostlarının inancını hem ciddiye aldığını hem de onunla alay ettiğini gösterir.

Sophia, Fat'in ruhsal sıkıntısını giderir ve onlara bir öğüt verir: tanrılara değil, insanlığa saygı gösterilmelidir. Ardından Sophia bir lazer kazasında ölür. Bu ölüm, kitabın en sarsıcı anıdır; umut, çıkış verdiği anda geri alınır. Fat, bunun üzerine Sophia'nın bir sonraki bedenini bulmak için dünyayı dolaşmaya çıkar. Anlatıcı Phil ise geride kalır. Roman, aranan yanıtı vermez. Dick'in bıraktığı şey, aranan şeyin bulunmuş olabileceği ama bu bulgunun doğrulanamadığı bir belirsizliktir.

Bu sade çerçevenin içinde romanın asıl yükü, Fat'in yorum yazıları ve Dick'in Gnostik kavramlara başvurmasıdır. Gnostiklerin, kör ve deli bir yaratıcı tanrının (Yaldabaoth) yaptığı bu dünyanın gerçek tanrıyı gizlediği yönündeki düşüncesi, kitapta anlatının iskeleti olur.

Yazar ve yazıldığı dönem

Philip K. Dick, 16 Aralık 1928'de Chicago'da doğdu, 2 Mart 1982'de Santa Ana, California'da öldü. Yaklaşık 45 roman ve 121 öykü yazdı. The Man in the High Castle (1962) 1963 Hugo Ödülü'nü aldı; Flow My Tears, the Policeman Said John W. Campbell Memorial Ödülü'nü kazandı; Do Androids Dream of Electric Sheep? kitabı 1982'de Bıçak Sırtı (Blade Runner) filmine kaynaklık etti. Dick, 2007'de Library of America dizisine giren ilk bilimkurgu yazarı oldu.

VALIS'in arkasında Dick'in hayatındaki bir dönüm noktası vardır: 1974'ün Şubat ve Mart aylarında yaşadığı ve "2-3-74" dediği olaylar. Dick'in anlattığına göre 20 Şubat 1974'te diş çekiminden sonra ağrı kesici getiren genç bir kadının boynundaki balık biçimli kolyeye bakarken, güneş ışığının yansımasından pembe bir ışık huzmesine kapıldı. Sonraki haftalarda geometrik desenler, İsa ve Roma imgeleri gördüğünü, bir süre de birinci yüzyılda zulüm gören "Thomas" adlı bir Hristiyanla birlikte yaşadığını söyledi. Bu deneyimin sorumlusunu bazen "Zebra", bazen "Tanrı", bazen VALIS diye adlandırdı. Dick önce ilaçların etkisinden şüphelendi; haftalar sonra bu açıklamayı bıraktı.

Bu yaşantıları yıllarca özel bir günlükte çözümlemeye çalıştı. "Exegesis" adlı bu yazı yığını yaklaşık sekiz bin sayfa ve bir milyon sözcük olarak anılır; seçilmiş bölümleri 2011'de The Exegesis of Philip K. Dick adıyla yayımlandı. 1976'da yazılan ve ölümünden sonra, 1985'te basılan Radio Free Albemuth, aynı fikirleri farklı bir kurguyla işler; yayıncısı Bantam kapsamlı bir yeniden yazım isteyince Dick bu metni bıraktı ve olay örgüsünü VALIS'te romandaki film olarak kullandı.

Kitaptaki bilim

VALIS'te "bilim", laboratuvar bilimi değil, bilgi ve bilinç üzerine bir spekülasyondur. Yine de kitabın uzayla kurduğu bağ somut bir fikre dayanır: Dünya yörüngesinde bir uydu, insanlara gizlice bilgi gönderiyor. Gerçek tarihte ilk yapay uydu, 4 Ekim 1957'de fırlatılan Sputnik 1'di. Kayıtlara göre 58 santimetre çapında, yaklaşık 83,6 kilogram ağırlığında bir küreydi; 96 dakikada bir Dünya'nın çevresini dolanıyor ve radyo vericisinden gelen "bip" sinyalleri sıcaklık ve basınç bilgisi taşıyordu. Batarya yaklaşık 22 gün sonra bitti. Yani gerçek uydular bilgi gönderir ama bu bilgi ölçülebilir, kaydedilebilir ve herkes tarafından alınabilir. Hiçbir uydunun tek bir kişiye "pembe ışık" göndererek vahiy ilettiğine dair kanıt yoktur.

Dick'in yaşadıklarına tıbbi açıklamalar da aranmıştır. Beyindeki temporal lob (şakak bölgesi) epilepsisi bağlamında dinsel yaşantıların bildirildiği doğrudur; ancak aynı alandaki araştırmalar, dindarlığın bu epilepsiye özgü bir belirti olduğunu doğrulamamıştır. Yani elde, Dick'in deneyiminin nedenini gösteren bir ölçüm yok; ilaç etkisi, ruhsal bir rahatsızlık ya da başka bir şey olabilir. Bu yüzden VALIS'i bilimsel bir iddia gibi değil, bir insanın zihinsel sınırda yaşadığı deneyimin edebî kaydı olarak okumak gerekir.

Gnostik arka plan da gerçek tarihe dayanır: kitap, 1945'te bulunan Nag Hammadi metinlerine göndermelerle doludur. Bu keşif, erken dönem Gnostik düşüncenin birinci elden belgelerini ortaya çıkarmıştı; Dick bunları kendi deneyimini anlamlandırmanın aracı yaptı. Gerçekliğin yapay ya da gizli bir katmandan ibaret olup olmadığı sorusu ise bugün simülasyon hipotezi gibi tartışmalarla da yan yana anılır; ancak o tartışmanın felsefi bir çerçevesi vardır, VALIS'in ise inanç temelli bir çerçevesi.

Etkisi ve ödülleri

VALIS, Almanya'nın Kurd-Laßwitz Ödülü'nün yabancı eser dalında 1985'te ödüllendirildi. Eleştirmenler kitabı kimi zaman zayıf karakterleri yüzünden eleştirdi; kimi zaman da Dick'in komediyle metafiziği iplik üstünde yürür gibi birleştirmesini övdü. Thomas M. Disch gibi yazarlar, Phil ile Fat arasındaki sınırın kayganlığını ustaca bulurken kitabın yapısal sorunlarını da kabul etti. Romanın etkisi bilimkurgunun ötesine geçti: Tod Machover'ın 1987'de Paris'te Centre Pompidou'da sahnelenen elektronik operası kitaptan uyarlandı, Bloc Party'nin 2012 tarihli "V.A.L.I.S." parçası ona gönderme yaptı ve Lost dizisinde de kitaba gönderme yapıldığı belirtilir.

Uyarlamaları

VALIS'in sinema ya da dizi uyarlaması yoktur; 2004'te Utopia Pictures'ın film haklarını aldığı bildirilmiştir, ama ortada bir film yoktur. Yakın bir bağ olarak, aynı fikirlerin ilk biçimi olan Radio Free Albemuth 2014'te sinemaya aktarıldı: John Alan Simon'un yönettiği film, 2010'daki ilk gösterimlerinden sonra 27 Haziran 2014'te sınırlı gösterime ve isteğe bağlı videoya çıktı. Dick'in başka kitapları ise sinemayı derinden etkiledi; Bıçak Sırtı ve Blade Runner 2049 bunların en bilinenleridir.

Karakterleri

• Horselover Fat kimdir? VALIS'in Tanrı'yı arayan ikinci benliği
• VALIS kimdir? Dick'in pembe ışıkla konuşan tanrısal zekâsı

Kimlere uygun, nereden başlanır?

VALIS, Dick'e ilk kez başlayanlar için en kolay kapı değildir. Hızlı bir olay örgüsü, uzay gemileri ya da klasik bir bilimkurgu keyfi beklenirse hayal kırıklığı olası. Din, gerçeklik ve akıl sağlığı üzerine yoğun, kimi yerlerde dağınık, ama özgün bir okuma isteyenler için ise çok etkili bir kitap. Dick'e yeni başlayacaksanız önce sitedeki Martian Time-Slip ya da The Three Stigmata of Palmer Eldritch rehberlerine bakabilirsiniz; ikisi de Dick'in gerçeklik sorgusunu başka kurgularla işler. VALIS'e geçerken kitabın yarı özyaşamöyküsel olduğunu ve Phil ile Fat'in aynı yazarın iki sesi olduğunu akılda tutmak okumayı kolaylaştırır. Yan okuma olarak yapay uyduların gerçek hikâyesi için yapay uydu sayfasını önerebiliriz.