VALIS kimdir? Dick'in pembe ışıkla konuşan tanrısal zekâsı

VALIS kimdir? VALIS, Philip K. Dick'in 1981'de yayımlanan VALIS romanının merkezindeki varlıktır. Adı "Vast Active Living Intelligence System" yani "Engin Etkin Yaşayan Zekâ Sistemi" ifadesinin baş harflerinden gelir. Romanda kimi zaman pembe bir ışık huzmesi, kimi zaman Dünya'nın yörüngesindeki bir uzaylı uydu, kimi zaman da Gnostik düşüncedeki bilgelik tanrıçasıyla ilişkilendirilen tanrısal bir zekâ olarak karşımıza çıkar. Yani VALIS bir robot ya da klasik anlamda bir yapay zekâ değil; insanlara bilgi ileten, kökeni belirsiz bir "zekâ"dır. Dick bu kavramı kendi yaşadığı, "2-3-74" adını verdiği deneyimlerden devşirmiştir.

Hangi eserlerde geçer?

VALIS'in asıl yeri 1981'de Bantam Books'tan çıkan VALIS romanıdır. Roman, Dick'in tamamlanamayan VALIS üçlemesinin ilk kitabıdır. Üçlemenin ikinci kitabı aynı yıl yayımlanan The Divine Invasion'dır; üçüncü kitap The Owl in Daylight ise yazarın ölümü yüzünden yazılamamıştır. Dolayısıyla "VALIS" hem bir romanın hem de bu üçlemeyi bağlayan düşünce dünyasının adıdır.

VALIS adı ve onunla anlatılan deneyim, yazarın 1974'teki yaşantısından sonra yazdığı metinlere aittir; romanda anlatılan olaylar da büyük ölçüde otobiyografik öğeler taşır ve 1970'lerin Kaliforniya'sında geçer. Dick'in daha önceki romanlarından örnek olarak The Three Stigmata of Palmer Eldritch ve A Maze of Death sayfalarına bakabilirsiniz. Yazarın kendisi hakkında daha geniş bilgi için Philip K. Dick sayfası vardır.

Hikâyedeki yeri

Romanın anlatıcısı Philip K. Dick adlı bir yazardır; ancak olayların asıl kahramanı onun bir tür öteki benliği olan Horselover Fat'tir. Bu ad bir kelime oyunudur: "Philip" Yunanca kökeniyle "at meraklısı" (horselover), "Dick" ise Almanca'da "şişman" (fat) anlamına gelir; Horselover Fat adı, yazarın adının bu iki çevirisinin birleşmesidir. Fat, 1974 Mart'ında pembe bir ışıkla karşılaşır, ışığa "Zebra" adını verir ve bunun tanrının kendini açığa vurması olduğuna inanır. Anlatıcı Phil, arkadaşının bu inancına hem sevgiyle hem kuşkuyla bakar.

Fat ile arkadaşları (romanda Kevin, Phil ve David) Rhipidon Topluluğu adını verdikleri küçük bir çevre oluşturur. Teorileri, Dünya'nın yörüngesinde bir uzaylı sondanın bulunduğu ve insanlara bilgi gönderdiği yönündedir. Arkadaşlarından biri onlara VALIS adlı kurgusal bir film gösterir; filmde Fat'in deneyimleriyle örtüşen ayrıntılar vardır. Grup, filmin yapımcılarını bulmaya çalışır ve yolları bir müzisyenin malikânesine düşer. Filmde, başka bir evrendeki bir Nixon'un ve VALIS adlı bir uydunun yer aldığı anlatılır. Roman boyunca okur, Fat'in yaşadıklarının gerçek bir vahiy mi yoksa ruhsal bir çöküşün ürünü mü olduğunu tartar. Anlatıcı Phil'in kendisi de şizofreni belirtileri gösteren biri olarak çizilir; bu yüzden hangi anlatıya güveneceğiniz bir noktadan sonra okura kalır. Eleştirmenler romanı farklı yönlerden değerlendirmiştir: kimi onu zayıf kurgulanmış ve sönük dilli bulmuş, kimi de olası bir delilik ile mizahın ince ipinde yürüyen bir cambazlık olarak görmüştür.

Sonu anlatan bölüm

Bu bölüm eserin sonunu da anlatır. Grup malikânede iki yaşındaki Sophia adlı bir çocukla tanışır ve onu "kutsal bilgeliğin" (Sophia Yunanca'da bilgelik demektir) cisimleşmiş hâli sayar. Çocuğun Phil'in ruhsal sorunlarını iyileştirdiği ve onların kuramlarını doğruladığı anlatılır. Ancak Sophia iki gün sonra bir lazer kazasında ölür; Fat da ardından "bir sonraki" Sophia'yı bulmak için dünya çapında bir arayışa çıkar. Romanın kapanışı bu yüzden hem teselli hem hüzün taşır: VALIS'in gerçek olup olmadığı yine kesinleşmez.

Canlandıranlar ve uyarlamalar

VALIS'i canlandıran bir oyuncu yoktur; roman bugüne dek bir film ya da dizi olarak çekilmemiştir. 2004'te romanın film haklarının Utopia Pictures & Television tarafından satın alındığı bildirilmiştir, ancak bu hak bir yapıma dönüşmemiştir. Bunun yerine roman, 1987'de Tod Machover'ın bestelediği elektronik bir operaya dönüşmüştür. Opera, Paris'teki Centre Georges Pompidou'da canlı şarkıcılar ve video yerleştirmeleriyle sahnelenmiştir.

Dick'in başka romanlarından uyarlanan filmler (örneğin Bıçak Sırtı ve Gerçeğe Çağrı) çok bilinir; VALIS ise sinemadan çok edebiyat ve müzik çevrelerinde yaşamıştır.

Karakterin arkasındaki bilim ve gerçek hayat

VALIS'in gerçek bir bilimsel karşılığı yoktur; Dünya'yı yörüngeden izleyen ve insanlara pembe ışınlarla bilgi yollayan bir zekâ için hiçbir kanıt bulunmaz. Roman da zaten bunu bir bilim iddiası olarak sunmaz. Yine de uydu fikrinin romana girişi dönemin teknolojik havasını yansıtır. İlk yapay uydu Sputnik 1, 4 Ekim 1957'de Sovyetler Birliği tarafından fırlatılmıştı. NASA'nın aktardığına göre yaklaşık 184 libre (kabaca 83 kg) ağırlığındaydı, bilimsel aygıt taşımıyordu ve yalnızca dünyanın her yerinden dinlenebilen bir "bip" sinyali yayıyordu. Dick, yörüngedeki bir cismin sessiz sedasız insanlığa sinyal gönderebileceği düşüncesini bu çağın imgelemi üzerine kurmuştur.

Asıl dayanak yazarın kendi yaşantısıdır. Dick'in anlattığına göre 20 Şubat 1974'te dişçi müdahalesinden sonra evine ilaç getiren bir kadının boynundaki balık biçimli kolye güneşi yansıtmış ve bu ışıktan "pembe bir huzme" aldığını düşünmüştür. Şubat-Mart 1974 boyunca geometrik desenler, İsa'nın ve Antik Roma'nın kısa görüntülerini gördüğünü söylemiştir. Dick, bu yaşantıyı "Zebra", "Tanrı" ya da VALIS adını verdiği, olağanüstü akıllı bir zekâya bağlamıştır. Ayrıca pembe ışığın bebek oğlunun hasta olduğunu kendisine bildirdiğini, bunun sonradan tıbbi olarak doğrulandığını anlatmıştır. Bu iddianın bağımsız biçimde sınanması mümkün değildir; yazarın kendi anlatımı olarak okunmalıdır.

Dick yaşadıklarını anlamak için yaklaşık bir milyon kelimelik, sekiz bin sayfayı bulan özel bir günlük tuttu. Exegesis adıyla anılan bu metin ölümünden sonra yayımlandı. Romanın felsefi zemini ise Valentinus çizgisindeki Gnostisizm, Zerdüştlük, Budizm, Platonculuk, Sokrates öncesi filozoflar ve Jung, Freud ve Paracelsus gibi isimlerden beslenir. Gnostisizm, Hristiyanlığın ilk çağlarında ortaya çıkan ve kurtuluşun özel bir bilgiyle (gnosis) mümkün olduğunu savunan düşünce akımlarının genel adıdır; VALIS'te bu bilgi pembe ışıkla gelir. Deneyimin gerçekte neyden kaynaklandığı konusunda bu yazıda öne çıkarabileceğimiz kesin, doğrulanmış bir bilimsel açıklama yoktur; romandaki Phil de, Fat'in yaşadıklarını ilahi bir açılım mı yoksa bir sağlık sorunu mu saymak gerektiği konusunda tereddütlüdür.

Kültürdeki etkisi

VALIS, romanın dışına taşıp müzik ve televizyon dünyasında da anılmıştır. Roman, Grateful Dead, Frank Zappa ve Linda Ronstadt gibi müzik sanatçılarının anıldığı bir metindir; romandaki kurgusal müzisyen karakterlerin David Bowie ve Brian Eno'dan esinlendiği belirtilir. 2008'de Lost dizisinde VALIS'e gönderme yapılmıştır. Kitabın dikkat çeken yanı, yazarın kendi yaşantısını bir yandan ciddiye alıp bir yandan kendine bir "öteki" yaratarak ona mesafe koymasıdır; Horselover Fat bu yüzden yalnızca bir karakter değil, bir anlatı stratejisidir.

Bugün VALIS, Dick'in bilimkurgu ile din arasındaki sınırı bulanıklaştıran son dönemini anlatan en bilinen kısaltmadır. Pembe ışığın, uydunun ve bilgeliğin bir araya geldiği bu hayali varlık, bilginin kutsal bir şey gibi "alınabileceği" fikrini bilimkurgu diline taşır. Romanı okumak isteyenler için VALIS kitap sayfası okuma rehberini ve konunun ayrıntılarını sunar; Dick'in evreninin sinemaya yansımış hâlini görmek isteyenler ise Bıçak Sırtı sayfasından başlayabilir.