Ay'a Yolculuk (Jules Verne): Dünya'dan Ay'a romanı, bilimi ve Apollo bağı

Dünya'dan Ay'a (De la Terre à la Lune), Fransız yazar Jules Verne'in insanları dev bir topla Ay'a göndermeyi tasarlayan bir kulübün hikâyesini anlatan romanıdır. Türkçede çoğunlukla Ay'a Yolculuk adıyla bilinir. Tam özgün adı "Dünya'dan Ay'a, 97 saat 20 dakikada doğrudan yolculuk" anlamına gelir. Roman önce 14 Eylül - 14 Ekim 1865 arasında Paris'te Journal des débats gazetesinde tefrika edildi, aynı yıl Pierre-Jules Hetzel tarafından kitap olarak basıldı. Hikâyenin devamı olan Ay'ın Çevresinde (Autour de la Lune) 1869'da tefrika edildi, 1870'te kitap oldu. İki kitap, yüz yıl sonraki Apollo görevleriyle olan şaşırtıcı benzerlikleri yüzünden bugün hâlâ uzay tarihinin en çok anılan romanları arasında.

Kitap ne anlatıyor?

Hikâye, Amerikan İç Savaşı'nın hemen ardından Baltimore'da geçer. Savaş yıllarında top ve mermi tasarlamaya adanmış Gun Club (Top Kulübü) üyeleri, barış gelince ne yapacaklarını bilemez hâle gelmiştir. Kulübün başkanı Impey Barbicane, onlara bütün dünyanın konuşacağı bir hedef önerir: Ay'a bir mermi göndermek. Proje kısa sürede bir ulusal heyecana, ardından uluslararası bir bağış kampanyasına dönüşür.

Verne'in romanı iki farklı tonu bir arada taşır. Bir yanda gökbilimcilere danışılan sorular, hesaplanan hızlar, seçilen barut ve metal türleri, fırlatma yeri için yapılan enlem tartışmaları vardır. Öte yanda Amerikalıların sınırsız iyimserliği ve her işi büyük yapma tutkusu üzerine tatlı bir hiciv yürür. Projenin karşısına Barbicane'in eski rakibi, zırh tasarımcısı Kaptan Nicholl çıkar; işin içine sonradan, enerjisi ve hazırcevaplığıyla hikâyeyi canlandıran Fransız maceracı Michel Ardan girer.

Kitabın asıl kahramanı ise fikrin kendisidir: Ay'a gitmek bir hayal değil, çözülmesi gereken bir mühendislik sorunu olarak ele alınır. Verne'i çağdaşlarından ayıran şey de budur.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır. Özet, devam kitabı Ay'ın Çevresinde'yi de kapsar.

Barbicane'in sorusuna Cambridge Gözlemevi ayrıntılı bir yanıt verir: merminin hangi hızla atılması gerektiğini, fırlatmanın Ay'ın Dünya'ya en yakın olduğu ve tepeden geçtiği bir ana denk gelmesi gerektiğini ve bu yüzden topun güney enlemlerine kurulması gerektiğini bildirir. Barbicane'in rakibi Kaptan Nicholl, projenin her aşamasının başarısız olacağına dair bir gazetede giderek büyüyen bahisler ilan eder: paranın toplanamayacağını, dev topun dökülemeyeceğini, namlunun ilk atışta patlayacağını öne sürer. Bu arada ABD'de Florida ile Teksas fırlatma yeri olma onurunu paylaşamaz; sonunda Florida'da, Tampa yakınlarındaki Stones Hill seçilir. Toprağa yaklaşık 900 fit (275 metre) derinliğinde bir kuyu kazılır, içine dev Columbiad topu dökülür ve namlu, barut yerine tonlarca nitroselülozla (pamuk barutu) doldurulur. Ay'a ulaşacak merminin izlenmesi için Rocky Dağları'nda dev bir teleskop kurulur.

Plan, Michel Ardan'ın gönderdiği bir telgrafla değişir: Ardan, merminin içinde Ay'a kendisinin gitmek istediğini bildirir. Mermi, yolcu taşıyabilecek içi boş bir araca dönüştürülür. Ardan, bu arada düelloya hazırlanan Barbicane ile Nicholl'u barıştırır ve ikisini de yolculuğa katılmaya ikna eder. Top ateşlenir; ilk kitap, gözlemcilerin aracın Ay'a inmediğini, onun çevresinde dönen küçük bir uydu hâline geldiğini fark etmesiyle belirsiz bir sonla biter.

Ay'ın Çevresinde'de üç yolcunun ve yanlarındaki iki köpeğin yolculuğu anlatılır. Yakınlarından geçen bir göktaşı aracın rotasını saptırır; yolcular, aracın havasını yenileyen sistemin fazla oksijen vermesiyle bir süre sarhoş gibi olurlar. Araç Ay'ın çevresinde dolanır; yolcular Tycho krateri gibi yer şekillerini inceler, Ay'ın uzun gecesini yaşar ve Ay'da yaşam bulunup bulunmadığını tartışarak oranın çorak olduğu sonucuna varırlar. Önceden yerleştirilmiş roketlerle Ay'a düşmeyi denerler ama başaramazlar; araç Dünya'ya geri düşer ve Pasifik Okyanusu'na çakılır. Alüminyum araç batmaz ve ABD Donanması'na ait Susquehanna gemisi yolcuları sağ salim kurtarır.

Jules Verne ve kitabın yazıldığı dönem

Jules Verne, 8 Şubat 1828'de Fransa'nın Nantes kentinde doğdu, 24 Mart 1905'te Amiens'te öldü. Hayatını değiştiren buluşma yayıncı Pierre-Jules Hetzel ile oldu: 1862'de ona sunduğu müsvedde, ertesi yıl Balonla Beş Hafta adıyla yayımlandı ve Hetzel'in Verne'le "Olağanüstü Yolculuklar" (Voyages extraordinaires) adı altında sürdüreceği uzun dizinin ilk halkası oldu. Dizinin en ünlü kitapları arasında Dünya'nın Merkezine Yolculuk (1864), Denizler Altında Yirmi Bin Fersah (1870) ve Seksen Günde Devriâlem (1872) bulunur. Dünya'dan Ay'a, Dünya'nın Merkezine Yolculuk'tan bir yıl sonra geldi. Verne, 1979'dan bu yana dünyada Agatha Christie'den sonra en çok çevrilen ikinci yazardır.

Romanın yazıldığı 1860'lar buhar, demiryolu ve telgraf çağıydı; uzaya çıkmanın tek "aklı başında" yolu olarak dev bir top düşünülmesi bu yüzdendir. Amerikan İç Savaşı'nda topçuluğun ulaştığı boyut da Verne'e hem malzeme hem hiciv konusu verdi: savaş bitince işsiz kalan top meraklıları enerjilerini Ay'a yöneltir.

Kitaptaki bilim: Verne nerede haklı, nerede yanılıyor?

Verne hesaplarına özen gösterdi ve bazı rakamları gerçekten şaşırtıcı ölçüde doğrudur. Romanda merminin namludan saniyede 12.000 yarda, yani saniyede yaklaşık 11 kilometre hızla çıkması gerektiği söylenir. Dünya'nın kütleçekiminden kurtulmak için gereken kaçış hızı saniyede 11,2 kilometredir. Verne'in fırlatma yeri olarak Florida'yı seçmesi, Ay'ın çevresinde dolaşan aracın Pasifik'e düşmesi ve kurtarmanın bir donanma gemisiyle yapılması da yüz yıl sonra gerçekleşecek olanlara çok yakındır.

En büyük sorun topun kendisidir. 275 metrelik bir namluda saniyede 11 kilometreye ulaşmak, basit bir hesapla yerçekimi ivmesinin yaklaşık 20 bin katı bir ivme demektir. İnsan vücudu kısa süreler için en fazla 20-35 g dayanabilir; Verne'in yolcuları ateşleme anında ezilirdi. Üstelik böyle bir hız, yoğun alt atmosferde mermiyi müthiş bir sürtünmeyle frenler ve ısıtırdı. Bu yüzden "uzay topu" fikri insan taşımak için kullanılmadı. Yine de fikir tamamen ölmedi: 1960'larda ABD ve Kanada'nın ortak yürüttüğü HARP projesinde 16 inçlik bir donanma topu, 180 kilogramlık bir mermiyi saniyede 3.600 metre hızla atarak yaklaşık 180 kilometre yüksekliğe çıkardı; ama bu yörüngeye değil, yalnızca kısa bir uzay sıçramasına yetiyordu.

Verne'in bir başka yanılgısı ağırlıksızlıktır. Ay'ın Çevresinde'de yolcular ancak Dünya ile Ay'ın çekim kuvvetlerinin birbirini dengelediği "nötr noktada" ağırlıksız kalır. Gerçekte motorları kapalı bir araçtaki herkes, araçla birlikte serbest düşüşte olduğu için yolculuğun tamamı boyunca ağırlıksızdır; bunu uzay istasyonundaki astronotlarda her gün görüyoruz. Buna karşılık romanın iki öngörüsü doğrudur. Birincisi, roketlerin havasız uzayda da itki üretebildiği ve aracın rotasını değiştirmek için kullanılabildiğidir; Verne'in yolcuları rotalarını düzeltmek için roket kullanmayı dener. İkincisi, Ay gecesinin uzunluğudur: kitaptaki yaklaşık 354 saatlik gece, Ay'ın Güneş'e göre dönüş süresinin (yaklaşık 29,5 gün) yarısına denk gelir. Ay'ın yer şekilleri hakkında daha fazlası Ay'ın yüzeyi sayfasında.

Apollo ile benzerlikler

Romanla gerçek arasındaki en çarpıcı bağ, insanlı Ay yolculuklarında ortaya çıktı. Aralık 1968'de Frank Borman, Jim Lovell ve William Anders'ı taşıyan Apollo 8, Florida'daki Kennedy Uzay Merkezi'nden fırlatıldı, Ay'ın çevresinde on tur attı, Ay'a inmeden döndü ve 27 Aralık'ta Kuzey Pasifik'e indi; ekibi USS Yorktown gemisi aldı. Üç kişilik ekip, Florida'dan kalkış, Ay'a inmeden çevresinde dolanma ve Pasifik'te bir donanma gemisinin kurtarması: Ay'ın Çevresinde'nin iskeleti neredeyse birebir tekrarlanmıştı.

Temmuz 1969'da Ay'a inen Apollo 11'in komuta modülünün adı ise Columbia'ydı. Neil Armstrong, Dünya'ya dönüşten bir gün önce yapılan televizyon yayınına Verne'i anarak başladı: yüz yıl önce Verne'in yazdığı aracın da Columbia adını taşıdığını, Florida'dan kalkıp Pasifik'e indiğini hatırlattı ve modern Columbia'nın da ertesi gün aynı okyanusa ineceğini söyledi. Apollo programının ayrıntıları Ay'a yolculuklar sayfasında, görevin kendisi de Apollo 11 belgeselinde.

Benzerlikler tesadüf değildir: Verne, fırlatma yerini ve rotayı gerçek gök mekaniğine bakarak seçmişti ve fizik yüz yıl sonra da aynı fizikti. Ama farklar da önemlidir. Apollo bir top mermisi değil, ivmeyi dakikalara yayan çok kademeli bir roketle, Saturn V ile fırlatıldı; ekip Verne'in yolcularının aksine Ay'a inip geri dönebildi.

Etkisi ve uyarlamaları

Romanın bilimkurgudaki ve uzay bilimindeki etkisi derindir. Roketçiliğin kuramsal temellerini atan Konstantin Tsiolkovski, Verne'in romanlarından esinlenerek uzay yolculuğunun ve roket itkisinin pek çok yönünü kuramsal olarak inceledi; Wernher von Braun da Verne'i kendisine ilham veren yazarlar arasında saydı. Kitap 19. yüzyılda yazıldığı için bilimkurgu ödüllerinin çok öncesine aittir.

• 1902, Ay'a Seyahat: Georges Méliès, sinema tarihinin ilk bilimkurgu filmleri arasında sayılan Ay'a Seyahat için Verne'in iki romanını kaynak gösterdi. Film tarihçisi Georges Sadoul'a göre filmin fırlatmaya kadarki ilk yarısı Verne'den, Ay'daki maceraları anlatan ikinci yarısı Wells'in Ay'daki İlk İnsanlar'ından gelir.
• 1958, From the Earth to the Moon: Byron Haskin'in yönettiği, Joseph Cotten ile George Sanders'ın oynadığı film; RKO'nun iflası üzerine Warner Bros. tarafından gösterime çıkarıldı.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

İki kitap birlikte okunmalıdır: Dünya'dan Ay'a hazırlığı ve fırlatmayı, Ay'ın Çevresinde ise yolculuğun kendisini anlatır; yalnız ilk kitabı okuyan, hikâyenin yarısında kalır. Uzay tarihine meraklı, Apollo görevlerini bilen okurlar için romandaki her hesap küçük bir keşif zevki verir. Uzun teknik ve tarihsel açıklamalar, 19. yüzyıl mizahı ve dönemin bazı kalıp yargıları bugünün okuruna yer yer ağır ya da eskimiş gelebilir; bu yüzden kitabı bir macera romanından çok, Ay yolculuğunun bilimsel hayalinin doğduğu bir belge olarak okumak daha keyiflidir. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, kitabı Hasan Âli Yücel Klasikleri dizisinde Bertan Onaran çevirisiyle Ay'a Yolculuk adıyla yayımladı.

Ardından Wells'in Ay'daki İlk İnsanlar'ına geçmek, aynı hedefe iki farklı yazarın nasıl baktığını görmek için iyi bir yoldur. Türkçe bilimkurgunun Ay'a bakışı için de Türk bilimkurgu edebiyatında uzay yazımıza göz atabilirsiniz.