The Last Man on the Moon (Gene Cernan): özeti, Apollo 17 ve okuma rehberi

The Last Man on the Moon (alt başlığıyla Astronaut Eugene Cernan and America's Race in Space), Apollo 17 komutanı Eugene "Gene" Cernan'ın Mart 1999'da St. Martin's Press'ten çıkan anı kitabıdır. Kitabı Cernan, yazar Donald A. (Don) Davis ile birlikte kaleme aldı; yaklaşık 356 sayfalık ilk baskı, bir donanma pilotunun astronotluğa, oradan da Ay yüzeyindeki son insan olmaya uzanan yolunu anlatır. Başlıktaki unvan bir abartı değil: Aralık 1972'den bugüne Ay yüzeyinde yürüyen son kişi Cernan olarak kayıtlıdır.

Kitap ne anlatıyor?

Anı, Cernan'ın donanma pilotluğu yıllarından NASA kariyerine uzanır ve Gemini ile Apollo programlarını içeriden anlatır. Cernan üç uzay uçuşuna katıldı: Gemini 9A (1966), Apollo 10 (1969) ve Apollo 17 (1972). Kitap bu görevleri yalnızca bir olaylar dizisi olarak değil, bir çağın, yani Soğuk Savaş'ın Amerikan–Sovyet uzay yarışının içinden aktarır; alt başlıktaki "uzay yarışı" ifadesi bunu doğrudan işaret eder.

Anlatıcı Cernan'dır ve ses kişiseldir. Publishers Weekly'nin değerlendirmesine göre kitapta yüksek riskli görevlerin canlı anlatımları da, yazarın kendi kusurlarına dair açık sözlü değinmeleri de yer alır. Yani bu, bir görev kronolojisinden çok, bir kariyerin ve o kariyerin bedelinin portresidir. Apollo programını Neil Armstrong ya da Buzz Aldrin'in gözünden okumuş biri için, programın kapanış perdesini oynayan bir komutanın anlatısı tamamlayıcı bir bakış sunar: Cernan Ay'a ilk ayak basanlardan değil, oradan ayrılan sonuncudur ve kitabın tonu da bundan beslenir.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

Anlatı, Cernan'ın donanma pilotu olarak yetişmesiyle başlar ve onu NASA'nın astronot kadrosuna taşır. Gemini programı, uzaya ilk çıkışına sahne olur. Aslında Gemini 9'un asıl mürettebatı o değildi: Şubat 1966'da Elliot See ile Charles Bassett bir T-38 uçak kazasında ölünce, görev Thomas Stafford ile Cernan'a kaldı. Cernan'ın uzaya ilk gidişi, böylece iki meslektaşının kaybının gölgesinde gerçekleşti.

Haziran 1966'daki Gemini 9A uçuşunda Cernan, ikinci Amerikalı olarak uzay yürüyüşü yaptı. Kitabın tanıtım metinlerinde bu yürüyüş, adeta bir sınav gibi "Spacewalk from Hell" ifadesiyle anılır; planlanan işler teker teker aksamış, Cernan bedensel olarak sınırlarına dayanmıştır. Ardından Apollo programı gelir. Cernan, Mayıs 1969'da Apollo 10'da Ay modülü pilotu olarak uçar; bu uçuş, aynı yılın temmuzundaki ilk Ay inişinden önce yapılan bir görevdir. Apollo 1 yangınının ve diğer kayıpların gölgesi, kitabın yazarın kuşağına dair anlatısının bir parçasıdır.

Kitabın doruk noktası Aralık 1972'deki Apollo 17'dir. Cernan görevin komutanı olarak, jeolog Harrison Schmitt ile birlikte Taurus–Littrow vadisine iner ve üç yüzey gezisi yapar. Schmitt, bilim camiasının baskısıyla Joe Engle'nin yerine ekibe girmiş ve Ay'a ayak basan tek profesyonel jeolog olmuştur; komutan ile jeolog yüzeyde yaklaşık üç gün çalışırlar. Anlatı bu son yüzey gününe doğru ilerler: 14 Aralık 1972'de, üçüncü gezinin ardından Cernan, Ay yüzeyinden ayrılan son insan olur. Bu, Apollo programının sonuncu insanlı Ay görevidir ve bugüne kadar da Ay'a yapılmış son insanlı görev olarak kalmıştır.

Apollo 17 yaklaşık 12 gün 14 saat sürdü ve 19 Aralık 1972'de Dünya'ya indi. Kitabın başlığı, tam da bu noktaya, yani Cernan'ın bu görevin ardından "Ay'daki son insan" olarak anılmaya başlamasına işaret eder. Cernan bu unvanı hayatının geri kalanında taşıdı.

Yazar ve yazıldığı dönem

Eugene Cernan, 14 Mart 1934'te Chicago'da doğdu; 16 Ocak 2017'de Houston'da, 82 yaşında öldü. Gemini 9A'da pilot, Apollo 10'da Ay modülü pilotu, Apollo 17'de komutan olarak uçtu. Ortak yazar Don Davis ile hazırlanan kitap, 1999'da, yani Apollo 17'den yaklaşık yirmi yedi yıl sonra çıktı.

Bu zaman mesafesi, kitabın bir "son tanıklık" havası taşımasının bir nedenidir: Ay'a insan gönderen programın kapanışından çeyrek yüzyıldan fazla süre geçmiş, o yılların birinci ağızdan anlatıcıları azalmaya başlamıştı.

Kitaptaki bilim

Bu bir anı olduğu için bilim doğrudan konu değil, olayların zemini. Yine de kitabın anlattığı iki görev, uzay bilimi ve mühendisliği açısından öğretici.

Gemini 9A: uzayda çalışmanın zorluğu

Gemini 9A, 3 Haziran 1966'da fırlatıldı. Kenetlenme hedefi olan ATDA'nın burun koruyucusu açılmadığı için kenetlenme yapılamadı; Stafford bu görünümü "kızgın bir timsah"a benzetmişti. Cernan'ın uzay yürüyüşü yaklaşık 2 saat 7 dakika sürdü. Giysisi beklenenden çok sert davrandı, vizörü defalarca buğulandı, kalp atışı dakikada yaklaşık 180'e çıktı ve planlanan manevra birimi testi iptal edildi. Bu deneyim, uzayda serbest hareketin ne kadar yorucu olabileceğini gösterdi. Uzay yürüyüşünün bugünkü yöntemleri için Uzay yürüyüşü nasıl yapılır? sayfasına bakabilirsiniz.

Apollo 17: Taurus–Littrow'un jeolojisi

Apollo 17, 7 Aralık 1972'de fırlatıldı ve 11 Aralık'ta Taurus–Littrow vadisine indi. Cernan ile Schmitt, vadide yaklaşık 75 saat geçirdi, bunun yaklaşık 22 saati yüzeyde dışarıda geçti. Üç yüzey gezisi şöyle sürdü (sırasıyla yaklaşık 7 saat 12 dakika, 7 saat 37 dakika ve 7 saat 15 dakika). Ay arabası yaklaşık 35,7 km yol yaptı; ekip Ay modülünden en fazla yaklaşık 7,6 km uzaklaştı. Yaklaşık 115 kg Ay örneği toplandı. Schmitt, Ay'a ayak basan tek profesyonel jeologdu; seçilişinde bilim camiasının baskısı rol oynamıştı.

En bilinen buluşlardan biri, Shorty krateri yakınında bulunan turuncu topraktı. İlk bakışta yanardağ etkinliğini düşündüren bu küçük cam boncuklar, sonraki incelemelerde yaklaşık 3,5 milyar yıl önce eski bir lav fışkırmasında oluşmuş volkanik cam olarak anlaşıldı; yani aktif bir yanardağdan değil, eski bir lav çeşmesinden geliyordu. Bu bulgu, Ay'ın erken tarihindeki jeolojik etkinliği anlamaya yarıyor. Göreve ait bir başka tanınmış ürün, ekibin Dünya'ya giderken çektiği "Mavi Bilye" fotoğrafıdır. Apollo'nun genel çerçevesi için Ay'a yolculuklar sayfasına göz atın.

Etkisi ve karşılanışı

Kitabın karşılanışı karışıktı. Publishers Weekly, kitabı canlı görev anlatımları ve yazarın kendi kusurlarına dair açıklığı için ilgi çekici buldu; öte yandan Buzz Aldrin gibi bazı isimlerin tasvirinde nesnellikten çok kişisel bir sürtüşmenin sezildiğini belirtti. Kirkus Reviews ise uzay yürüyüşü ve meslektaş portrelerindeki başarılı bölümlere karşın sade bir üslup, ağır vatanseverlik tonu ve fazla samimi bir anlatım nedeniyle kitabı hayal kırıklığı olarak değerlendirdi. Yani kitap, tanıklığının değeriyle, edebi başarısı arasında ayrılan bir yerde duruyor.

Kitabın bir edebiyat ödülü aldığına dair doğrulanmış bir kayıt bulamadık, bu nedenle ödül iddiasında bulunmuyoruz. Kitabın adı bugün Cernan'ın unvanıyla özdeşleşmiş durumda.

Cernan'ın anısı, Apollo'yu yer ekibinin gözünden anlatan Gene Kranz'ın Failure Is Not an Option kitabıyla birlikte okunduğunda, aynı programın iki ucunu görmek mümkün olur: biri konsolun başındaki uçuş direktörü, diğeri Ay yüzeyindeki komutan. Sovyet tarafından bakmak isteyenler için ise Leonov ile Scott'ın ortak anısı Two Sides of the Moon aynı yarışın karşı yüzünü gösterir.

Uyarlamaları

Aynı adı taşıyan ve Cernan'ın hayatını anlatan 2014 tarihli belgesel, yönetmen Mark Craig imzalıdır; sitemizde The Last Man on the Moon sayfasında yer alır. Belgesel, Houston Film Critics Society'nin Texas Independent Film Award'ını ve AARP The Magazine'in Movies for Grownups ödülünü aldı. Aynı dönemin başka bir bakışı için Ay'ın Gölgesinde belgeseline de bakabilirsiniz.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Kitap, Ay yolculuklarına ilgi duyan lise ve üniversite düzeyindeki okurlar için erişilebilir bir dille yazılmıştır; astronomi ya da mühendislik bilgisi gerektirmez.

• Apollo hayranlarına: son Ay görevinin komutanını kendi sesinden dinlemek isteyenlere.
• Anı ve biyografi okurlarına: kitap bir bilim kitabı değil; bir hayat hikâyesi arayanlara uygundur.
• Uzay yarışını insan boyutuyla görmek isteyenlere: özellikle Gemini 9A yürüyüşü, uzaydaki bedensel zorlukları somut biçimde gösterir.

Kitap tek başına okunabilir; baştan sona sırayla gitmek yeterli. Önce 2014 belgeselini izleyip sonra kitaba geçmek ya da tersini yapmak mümkün. Apollo programının ayrıntılı tarihi için Apollo Expeditions to the Moon gibi NASA tarih kitapları, anının sınırlarını tamamlar; Ay bilimi tarafında Where No Man Has Gone Before kitabı yol gösterir. Gemini 9A ile aynı yıl uçan bir başka Gemini görevinin krizi için Ay'da İlk İnsan filmi ne kadar doğru? yazısına göz atabilirsiniz.