Spaceflight Revolution (James R. Hansen): Langley'nin uzay çağı ve özeti

Spaceflight Revolution: NASA Langley Research Center from Sputnik to Apollo (Uzay uçuşu devrimi: Sputnik'ten Apollo'ya NASA Langley Araştırma Merkezi), havacılık tarihçisi James R. Hansen'ın 1995'te NASA Tarih Serisi'nde "NASA SP-4308" numarasıyla yayımladığı kitaptır. Konusu, Virginia eyaletinin Hampton kentindeki Langley'nin, yani NACA'nın 1917'de kurulan ilk laboratuvarının, Sputnik şokundan sonraki yıllarda bir uzay araştırma merkezine dönüşmesidir. Hansen'ın deyişiyle bu dönüşümün "devrimcileri" bilimkurgu meraklıları ya da hayalperestler değil, 1915'ten beri var olan köklü bir kurumun devlet mühendisleri ve yöneticileridir. Kitap ABD hükümeti yayını olduğu için NASA'nın sitesinde PDF olarak ücretsiz okunabilir.

Kitap ne anlatıyor?

1 Ekim 1958 sabahı Langley'deki çalışanlar işe NACA (Ulusal Havacılık Danışma Komitesi) personeli olarak değil, yeni kurulan NASA'nın personeli olarak geldi. Binalar, rüzgâr tünelleri ve masalar aynıydı; değişen, kurumun önüne konan görevdi. Hansen bu sessiz geçişten yola çıkarak Langley'nin 1958-1975 arasındaki serüvenini izler: uçak kanatları ve pervaneler üzerine çalışan bir araştırma laboratuvarı, birkaç yıl içinde insanlı uzay uçuşunun doğduğu, uydu ve roket projelerinin yönetildiği bir merkeze dönüşür.

Kitabın ana fikri önsözde açıkça konur: tarih kaçınılmaz değildir. Hansen, ABD ilk uyduyu Sovyetlerden önce fırlatsaydı Sputnik krizinin yaşanmayacağını, NACA'nın belki de ortadan kalkmayacağını ve ilk Amerikan astronotlarının kapsül yerine kanatlı bir uzay planörüyle uçabileceğini tartışır. Bu "ya öyle olsaydı" soruları, Langley'de verilen kararların ne kadar koşullara bağlı olduğunu göstermek içindir. Kitap aynı zamanda bir kurum kültürü incelemesidir: NACA'nın sakin, araştırma odaklı ve mühendislerin kendi sorularını seçtiği çalışma biçimi, büyük projelerin, sözleşmelerin ve takvim baskısının dünyasıyla karşılaşır.

Kitap on iki bölüm, bir önsöz ve bir sonsözden oluşur. Bölümlerin bir kısmı kronolojik, bir kısmı tek bir projeye ayrılmış vaka incelemesidir: Echo haberleşme balonu, Scout roketi, Ay yörüngesinde buluşma fikri, uzay istasyonu çalışmaları ve Lunar Orbiter sondaları. Önsözü Langley'nin emekli havacılık direktörü Laurence K. Loftin Jr. yazmıştır. Loftin, merkezin havacılık araştırmalarının bilerek kitap dışında bırakıldığını ve bu konunun ayrı bir kitaba kaldığını belirtir.

Verileri göster

1 Ekim 1958	NACA, NASA'ya dönüştü
1 Temmuz 1960	İlk tam Scout roketi fırlatıldı
12 Ağustos 1960	Echo 1 balonu yörüngede
1962	Uzay Görev Grubu Houston'a taşındı
Ağustos 1966	İlk Lunar Orbiter fırlatıldı
Mayıs 1968	Cortright merkez müdürü oldu
20 Temmuz 1969	Apollo 11 Ay'a indi

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır. Kitabın ana fikirleri bölüm gruplarına göre şöyle özetlenebilir.

• Dönüşüm ve Mercury (1-3. bölümler): NACA'nın NASA'ya dönüşmesi, kurumun ilk yıl dönümünde düzenlenen büyük denetim gezisi ve Mercury Projesi anlatılır. İnsanlı uçuş programını yürüten Uzay Görev Grubu (STG) Langley'de doğmuştur. Grubun lideri Robert Gilruth'un ekibi Langley'den ve diğer NACA laboratuvarlarından derlenir. Langley, Mercury kapsülünü sınayan Little Joe deneme programını yürütür ve roketleri Wallops Adası'ndan fırlatır. Merkez ayrıca Mercury'nin izleme ağının kurulmasına yardım eder. STG 1962 ortasında Houston'a taşındığında Gilruth, Langley'yi yeni insanlı uzay uçuşu merkezinin "doğum yeri" olarak anar.
• Kurum içinde değişim (4-5. bölümler): Personel tavanları, işlerin giderek dış sözleşmelere verilmesi ve proje yönetiminin yükselişi, eski araştırma kültürünü zorlar. Hidrodinamik araştırmaları gibi köklü alanlar sönerken plazma fiziği gibi yeni alanlar parlar, sonra o da soğur.
• Projeler (6-10. bölümler): Echo balonu bir dizi başarısızlıktan sonra 1960'ta yörüngeye oturur. Scout roketi "başarısızlıktan öğrenerek" güvenilir hâle gelir. Langley mühendisi John Houbolt'un Ay yörüngesinde buluşma (LOR) önerisi uzun süre küçümsenir, sonunda Apollo'nun yöntemi olur. Bu kararın bedeli, NASA'nın uzun süredir planladığı Dünya yörüngesindeki uzay istasyonunun ertelenmesidir. Langley'nin yönettiği beş Lunar Orbiter sondası ise 1966-1967'de beklenenin üstünde bir başarıyla Apollo iniş yerlerini fotoğraflar.
• Apollo ve sonrası (11-12. bölümler): Langley, Apollo'ya simülatörler ve deneylerle katkı verir. Merkez müdürü Floyd Thompson, Apollo 1 yangınını inceleyen kurula başkanlık eder. 1968'de NASA genel merkezinden gelen Edgar Cortright müdür olur ve merkezi kökten yeniden örgütler. Hansen, Cortright'ı devrimi düzene sokan, eski NACA kültürünün birçok bağını koparan "sentezci" figür olarak çizer.
• Sonsöz: Hansen'a göre 1970'lerin başında devrim soluklanmıştır. Yazar, NASA'nın her dönemde yeni ve büyük bir başkanlık hedefi beklemesini "momentum modeli" diye eleştirir. Ona göre kurumun uzun vadeli araştırma gücü için büyük çıkışlar değil, NACA'nın temel çalışma ilkelerine yakın, daha az bürokratik bir yapı gerekir.

Yazar ve yazıldığı dönem

James R. Hansen 12 Haziran 1952'de Indiana'nın Fort Wayne kentinde doğdu. Indiana Üniversitesi'nde lisansını, Ohio State Üniversitesi'nde yüksek lisansını ve doktorasını tamamladı. Kitap yayımlandığında Alabama'daki Auburn Üniversitesi'nde tarih profesörü ve bölüm başkanıydı. Bu kitap, NASA'nın 1987'de yayımladığı Engineer in Charge kitabının devamı niteliğindedir. O kitap Langley'nin 1917-1958 arasındaki NACA dönemini anlatıyordu. Hansen'ın havacılık öncüsü Fred E. Weick ile birlikte yazdığı From the Ground Up ise Amerikan Havacılık ve Uzay Bilimleri Enstitüsü'nün (AIAA) tarih kitabı ödülünü almıştı. Yazarın hayatı ve öteki kitapları için James R. Hansen sayfasına bakılabilir.

Kitap, Soğuk Savaş'ın bittiği ve NASA'nın "daha küçük, daha hızlı, daha ucuz" sloganıyla kendini yeniden tanımlamaya çalıştığı 1990'ların ortasında çıktı. Bu bağlam sonsözde açıkça hissedilir. Hansen, Apollo sonrası uzay programının uzun süre Dünya yörüngesine kapandığını vurgulayarak 1984-1994 arasında fırlatılan 155 Amerikan uzay aracından yalnız 7'sinin Dünya yörüngesinin dışına çıktığını not eder. Kitap yüzlerce yayımlanmış ve yayımlanmamış belgeye ve olayların tanıklarıyla yapılmış çok sayıda söyleşiye dayanır. Ay yörüngesinde buluşma bölümü Hansen'ın NASA için ayrıca yazdığı Enchanted Rendezvous monografisiyle aynı adı taşır ve aynı öyküyü anlatır.

Kitaptaki bilim: balonlar, plazma ve Ay yörüngesi

Kitabın en öğretici yanlarından biri, mühendislik kararlarının arkasındaki fiziği sade bir dille göstermesidir. Echo 1, yaklaşık 30 metre (100 fit) çapında, alüminyum kaplı Mylar plastikten yapılmış ince bir balondu. Sinyalleri güçlendirip yeniden gönderen bir aktarıcı taşımıyordu. Yerden gönderilen radyo sinyallerini ayna gibi yansıtan "pasif" bir haberleşme uydusuydu. 12 Ağustos 1960'ta bir Thor-Delta roketiyle fırlatılan balon, daha ilk turunda Başkan Eisenhower'ın sesiyle hazırlanmış bir mesajı Kaliforniya'dan New Jersey'deki Bell Laboratuvarları'na yansıttı. Kitaba göre ilk iki haftada balondan dönen sinyalin gücü, Langley'nin kuramsal hesabından yalnızca bir desibel kadar sapıyordu. Mühendisler mikrometeorların yüzeyi ne kadar aşındıracağını da hesaplamıştı. Balon Mayıs 1968'e kadar yörüngede kaldı ve uydularla küresel bir haberleşme ağının kurulabileceğini gösterdi. Yapay uyduların nasıl yörüngede kaldığı Yapay uydu nedir? sayfasında anlatılıyor.

Plazma bölümü, Langley'nin "çılgın bilim insanları" diye anılan küçük bir grubunu konu alır. Plazma, atomlarından elektron kopmuş, yani iyonlaşmış sıcak bir gazdır. Elektrik ve manyetik alanlarla yönlendirilebilir. Bu ekip 1960'larda plazma hızlandırıcıları, Güneş rüzgârının Dünya'nın manyetik alanıyla etkileşimi, yüksek atmosfere bırakılan baryum bulutları ve hatta füzyon enerjisi üzerinde çalıştı. Plazmanın uzay araçlarını itmek için kullanılması da hedefler arasındaydı. Hansen bu alanın nasıl hızla parlayıp yine hızla söndüğünü anlatır: Kitaba göre araştırmalar manyetosfer bilgisine katkı yaptı ama füzyonda temel bir atılım ya da uzay itkisinde anlamlı bir uygulama getirmedi.

Kitabın bilimsel merkezi ise Ay yörüngesinde buluşma fikridir. Langley mühendisi William H. Michael Jr.'ın 1960'taki yayımlanmamış hesabına göre, araç önce Ay yörüngesine oturur ve dönüş yakıtı, ısı kalkanı gibi ağır parçalar yörüngede bırakılıp yalnız küçük bir iniş aracı yüzeye inerse, toplam görev ağırlığında yüzde 50 ya da daha fazla tasarruf sağlanabilirdi. Temel ilke basittir: Bir kütleyi yüksek hıza çıkarmak çok yakıt ister, gereksiz kütleyi taşımamak da yakıt ve ağırlık kazandırır. Houbolt'un sunumlarına göre bu yöntem, Dünya'dan kaldırılması gereken yükü iki ila iki buçuk kat azaltıyordu. Apollo'nun gerçek görev planının nasıl işlediği Ay'a yolculuklar sayfasında özetleniyor.

Lunar Orbiter bölümü de ölçülebilir hedeflerle doludur. Kitaba göre sondalar Ay'ın yakın yüzünün tamamında 45 metrelik, Apollo'nun ilgilendiği bölgede 4,5 metrelik ve önerilen iniş alanlarında 1,2 metrelik ayrıntıları seçebilmeliydi. NASA güvenilirlik hesaplarına dayanarak tek bir başarı için beş uçuş gerekebileceğini düşünmüştü. Beş sondanın beşi de başarılı oldu ve iniş yerlerini fotoğraflama hedefi ilk üç uçuşta tamamlandı. Programın toplam maliyeti, 77 milyon dolarlık ilk tahminin iki katından fazla olan 163 milyon dolardı. Hansen yine de bu artışın, aynı dönemin Surveyor programındaki artışın yanında ılımlı kaldığını gösterir.

Etkisi ve ödülleri

Kitabın aldığı bir ödüle dair doğrulanmış bir bilgi yoktur. Önsözde Loftin, Langley'de çalışmış birçok kişinin Hansen'ın bazı yorumlarına katılmayabileceğini ama kaynakların ve notların okura kendi değerlendirmesini yapma imkânı verdiğini yazar. Kitabın kalıcı katkısı, uzay tarihini astronotların ve büyük fırlatmaların değil, bir araştırma kurumunun gözünden anlatmasıdır. Langley, Apollo 11 kalktığında katkılarını çoktan yapmış ve kamuoyunda büyük ölçüde unutulmuş bir merkezdi. Hansen bu görünmez emeği görünür kılar.

Kitap, Hansen'ın sonraki çalışmalarının da zeminini oluşturdu. Yazar 2005'te Neil Armstrong'un yetkili biyografisi First Man'i yayımladı. Bu kitap Amerikan Astronotik Derneği'nin astronotik edebiyat ödülünü aldı. Hansen'ın NASA için derlediği altı ciltlik The Wind and Beyond dizisi de Teknoloji Tarihi Derneği'nin başvuru eseri ödülünü kazandı.

Uyarlamaları

Spaceflight Revolution'ın film ya da dizi uyarlaması yoktur. Hansen'ın Armstrong biyografisi ise 2018'de Damien Chazelle'in yönettiği Ay'da İlk İnsan (First Man) filmine uyarlandı. Langley'nin aynı yıllardaki öteki yüzünü, merkezin "insan bilgisayarlarını" anlatan Gizli Sayılar kitabı ve onun film uyarlaması, bu kitabı okuyanlar için doğal bir eşliktir.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Kitap kalın, dipnotlu ve kurum adlarıyla yoğun bir akademik tarihtir. Ama anlatım akıcıdır ve teknik konular sade bir dille açıklanır. Uzay programının kurumsal tarafını, yani kararların nasıl alındığını ve mühendislerin nasıl çalıştığını merak eden okurlar için uygundur.

• Hızlı başlangıç: Önsöz ve 8. bölüm (Ay yörüngesinde buluşma), kitabın hem tezini hem de en dramatik öyküsünü verir.
• Uzay bilimi meraklıları: 5. bölüm (plazma), 6. bölüm (Echo) ve 10. bölüm (Lunar Orbiter) bilim ve mühendislik açısından en zengin bölümlerdir.
• Mercury'yi izleyenler: 2. ve 3. bölümler, This New Ocean'da anlatılan Mercury Projesi'nin Langley tarafını gösterir.
• Kurum ve yönetim tarihi arayanlar: 4. ve 12. bölümler ile sonsöz, NACA kültürünün nasıl değiştiğini ve Hansen'ın NASA'ya dair eleştirisini içerir.

Kitabın ardından NASA'nın ilk yöneticisinin günlüğü The Birth of NASA ve NACA'dan bugüne uzanan kısa bir genel bakış için NACA to NASA to Now okunabilir.