Endymion'un Yükselişi (Dan Simmons): konusu, bilimi ve okuma rehberi

Endymion'un Yükselişi (The Rise of Endymion), Amerikalı yazar Dan Simmons'ın 1997'de yayımlanan bilimkurgu romanıdır. Hyperion Kantoları adı verilen evrenin dördüncü ve son romanıdır; 1996 tarihli Endymion ile başlayan hikâyeyi tamamlar. İlk baskısı ABD'de Bantam Books tarafından 579 sayfa olarak çıktı. Roman 1998'de Locus En İyi Bilimkurgu Romanı ödülünü kazandı ve aynı yıl Hugo En İyi Roman ödülüne aday gösterildi. Kitabın Türkçe baskısını doğrulayamadık.

Kitap ne anlatıyor?

Olaylar, insan dünyalarını birbirine bağlayan anında geçiş kapıları ağının çöküşünden 275 yılı aşkın bir süre sonra, 31. yüzyılda geçer. İnsanlığın büyük kısmı artık Pax adlı bir yapının yönetimindedir. Pax, Katolik Kilisesi'nin dünyalar üzerindeki denetimini resmî bir düzene bağlayan dinsel bir yönetimdir. Kilise'nin en güçlü aracı "haç" denen bir asalaktır: bunu bedenine kabul eden mümin, öldükten sonra yeniden diriltilebilir. Ama okur, ilk kitaplardan bildiği yapay zekâ uygarlığı TechnoCore'un bu düzenin arkasında gizlice durduğunu öğrenir.

Önceki kitapta Raul Endymion, genç Aenea'yı Pax'tan kaçırmış ve onunla birlikte dünyadan dünyaya kaçmıştı. Aenea, ilk kitapların karakterlerinden dedektif Brawne Lamia ile şair John Keats'in yapay bir kopyasının kızıdır ve hem Kilise hem de TechnoCore onu düzenleri için bir tehdit olarak görür. Endymion'un Yükselişi, bu kovalamacanın ötesine geçip Aenea'nın asıl görevini ortaya koyar: Aenea artık bir öğretmendir ve insanlara, evrenin derinindeki "Bağlayan Boşluk" (the Void Which Binds) adlı gizemli bir bağlantıyı öğretmektedir.

Kitap yine Raul'un ağzından, geçmişe dönüp yazdığı bir anı olarak anlatılır. Bu kez anlatıcının nerede ve hangi koşullarda yazdığı da hikâyenin parçasıdır. Yanlarında yine android yol arkadaşları A. Bettik vardır; Pax tarafında ise önceki kitapta Aenea'yı kovalayan rahip-kaptan Federico de Soya ile Kilise'nin perde arkasındaki güçlü kardinalleri öne çıkar.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

Raul, Aenea ile geçirdiği yılları bir hücrede yazmaktadır. Pax'ın başında, ilk kitabın hacılarından rahip Lenar Hoyt vardır; o artık Papa Urban XVI adını taşır ve Ouster adı verilen, uzayda yaşamaya uyum sağlamış insan topluluklarına karşı yeni bir haçlı seferi ilan eder. Ouster çocuklarının öldürülmesine katlanamayan de Soya ikinci kez isyan eder.

Eski Dünya'da öğretmenlik yapan Aenea, on altı yaşındayken Raul'u Konsül'ün eski uzay gemisini getirmeye gönderir. Raul'un yolculuğu zaman genişlemesi yüzünden beş yıllık bir "zaman borcu" yaratır; yeniden buluştuklarında Aenea yirmi bir yaşındadır. Budist bir gezegen olan T'ien Shan'da ikili sevgili olur. Aenea, gittiği dünyalarda pek çok kişiye bir "komünyon" sunduğunu anlatır. Bu komünyon Aenea'nın taşıdığı bir virüsü aktarır: alanlar Boşluk'a erişebilir, buna karşılık haç taşıyamaz hâle gelir. Aenea ayrıca ayrı kaldıkları dönemde evlenip bir çocuk sahibi olduğunu söyler ve Raul yıkılır.

Aenea gemiyi kapı olmadan, doğrudan Boşluk'u kullanarak başka bir yere taşır. Ouster'ların ağaçlardan oluşan dev yaşam alanında Raul gerçeği öğrenir: haçlarla yapılan diriliş Boşluk'a onarılamaz zarar vermektedir ve TechnoCore, işlem gücüne ihtiyaç duydukça insanları öldürmektedir. Pax donanması bu yaşam alanına saldırıp büyük bir katliam yapar; Aenea ve Raul bir ağaç-gemiyle kaçar, Aenea da yolda pek çok yıldız sistemine yolcu bırakarak öğretisini yayar.

Sonunda Aenea, Kilise'nin merkezi Pacem'e gidip Papa ile yüzleşir; ikisi de tutuklanır. Raul, Schrödinger'in kedisi düşünce deneyinden adını alan bir hücreye, anılarını yazdığı "kedi kutusu"na kapatılır. Aenea, TechnoCore'a karşı ayaklanan Kardinal Lourdusamy tarafından yakılarak öldürülür. Ölüm anında düşünceleri Boşluk aracılığıyla insanlığın büyük kısmına ulaşır ve Pax ile TechnoCore'a karşı geniş bir ayaklanma başlar. Raul anılarını bitirip kutudan kaçar ve Dünya'ya giderek Aenea ile yeniden karşılaşır. Aenea'nın sözünü ettiği eş ve çocuğun babasının kendisi olduğunu öğrenir. Aenea'nın geçmişe dönmesinden önce iki yılları vardır ve Aenea bu iki yılın geleceğine bakmamayı seçmiştir. Kitap ayrıca A. Bettik'in aslında ileri bir uzaylı ırkın gözlemcisi olduğunu açığa çıkarır.

Yazar ve yazıldığı dönem

Dan Simmons 4 Nisan 1948'de Illinois'in Peoria kentinde doğdu, 21 Şubat 2026'da Colorado'nun Longmont kentinde 77 yaşında felç komplikasyonları sonucu öldü. Wabash College'da İngilizce okudu, Washington University in St. Louis'te eğitim alanında yüksek lisans yaptı ve yazarlığa geçmeden önce uzun yıllar ilkokul öğretmenliği yaptı. Hyperion evreni de bu yıllarda, öğrencilerine aralıklarla anlattığı uzun bir masaldan doğdu.

Simmons, sonraki bir öyküsünün önsözünde, dört romanın aslında iki uzun ve birbirine bağımlı hikâye olduğunu, yayıncılığın gerçekleri yüzünden dörde bölündüğünü yazdı: iki Hyperion kitabı bir hikâye, iki Endymion kitabı ikinci hikâye. Endymion'un Yükselişi bu ikinci hikâyenin kapanışıdır. Seri, adını İngiliz Romantik şair John Keats'in şiirlerinden alır ve Cizvit düşünür Teilhard de Chardin'den John Muir'e, Norbert Wiener'den Zen ustası Ummon'a uzanan pek çok düşünüre göndermeler içerir. Simmons, bir söyleşisinde bu kitabın başında teşekkür ettiği Kevin Kelly'nin Out of Control kitabını, insanın kendi yarattığı özerk sistemlerle ilişkisi üzerine okuduğu en iyi tartışma olarak andı. Romanın ana temaları da bunlardır: bilim ile din arasındaki ilişki, özgürlük ile denetim, ölümsüzlüğün bedeli.

Serinin kronolojik olarak son parçası ise roman değil, 1999 tarihli "Orphans of the Helix" adlı uzun öyküdür; Endymion'un Yükselişi'nden sonra geçer.

Kitaptaki bilim

Ağaçlardan bir Dyson küresi

Raul'un gerçeği öğrendiği Ouster yaşam alanı, bir yıldızın çevresini saran bir Dyson küresidir; ama metalden değil, canlı ağaçlardan yapılmıştır. Bu fikrin iki gerçek kökü var. Fizikçi Freeman Dyson, 1960'ta yayımladığı makalede ileri bir uygarlığın yıldızının enerjisinin büyük kısmını yakalamak için onu çevreleyebileceğini ve böyle yapıların kızılötesi ışımalarıyla fark edilebileceğini öne sürdü. Dyson fikri, Olaf Stapledon'ın 1937 tarihli Star Maker romanından aldığını kendisi söylemişti ve katı bir kabuğun mekanik olarak imkânsız olduğunu, aklındakinin bağımsız yörüngelerde dolanan cisimlerden oluşan gevşek bir sürü olduğunu belirtmişti. Dyson ayrıca kuyruklu yıldızların içinde büyüyebilecek, genetik olarak tasarlanmış "Dyson ağaçları" fikrini de ortaya attı. Simmons'ın yörüngede yetişip zamanla bir küreye dönüşen ormanları, bu iki fikrin biyolojik bir birleşimidir. SETI araştırmacıları ve Fermilab, Güneş benzeri yıldızlarda böyle yapıların ele vereceği fazla kızılötesi ışımayı aradı; bugüne dek doğrulanmış bir Dyson küresi bulunmadı.

Zaman borcu

Raul'un yolculuğundaki beş yıllık kayıp, gerçek fiziğe dayanır. Özel göreliliğe göre ışık hızına yaklaşan bir yolcunun saati, geride kalanlarınkine göre yavaş işler. Bu zaman genişlemesi, atom saatleriyle ölçülmüş ve GPS uydularında her gün hesaba katılan bir etkidir. Romanda bu etki, iki sevgilinin yaşları arasına yıllar sokan duygusal bir araç olarak kullanılır.

Anında yolculuk ve Boşluk

Aenea'nın kapı kullanmadan bir yerden ötekine geçmesi, serinin anında geçiş kapılarının bir adım ötesidir. Gerçek fizikte buna en yakın kuramsal fikir solucan delikleridir; ama açık kalabilen bir solucan deliği, varlığı hiç gözlenmemiş negatif enerjili egzotik madde gerektirir. Seride ışıktan hızlı haberleşmenin de Boşluk üzerinden yapıldığı ortaya çıkar. Gerçek dünyada sık sık böyle bir haberleşmenin anahtarı sanılan kuantum dolanıklık bunu sağlamaz: iletişimsizlik teoremi, dolanık parçacıklar üzerinden ışıktan hızlı bilgi gönderilemeyeceğini gösterir. Bağlayan Boşluk, bu yüzden bilimden çok Simmons'ın kurgusal bir metafiziğidir.

Kedi kutusu

Raul'un hapsedildiği hücre, Erwin Schrödinger'in 1935'te ortaya attığı ünlü düşünce deneyine göndermedir. Schrödinger, kapalı bir kutudaki kedinin yaşamını rastgele bir atomaltı olaya bağlayarak, gözlenmediği sürece kedinin hem canlı hem ölü sayılabileceği sonucunun ne kadar tuhaf olduğunu göstermek istemişti. Deney bugün kuantum mekaniğinin yorumları üzerine tartışmaların merkezinde durur. Simmons onu, her an rastgele bir olayla ölebilecek bir anlatıcının belirsizliğine dönüştürür.

Etkisi ve ödülleri

Roman, 1998 Locus En İyi Bilimkurgu Romanı ödülünü kazandı; Hyperion Kantoları'nda Locus kazanan üçüncü kitap oldu. Aynı yıl Hugo En İyi Roman ödülüne de aday gösterildi. Eleştiriler genel olarak orta düzeyde olumluydu. The New York Times, bütün seriyi modern bilimkurgunun en iyi başarılarından biri sayarak destansı ölçeğini, dünya kurgusunu ve bilim ile din ilişkisini ciddiyetle ele alışını övdü. Publishers Weekly aksiyon bölümlerini beğenmekle birlikte olay örgüsünü fazla karmaşık, Aenea'nın kendi amacını anlatışını da belirsiz buldu. Kirkus Reviews gibi başka eleştirmenler ise yazarın yaratıcılığını teslim edip kitapta açıklamanın fazla, olayın az olduğunu yazdı.

Uyarlamalar

Endymion'un Yükselişi'nin film ya da dizi uyarlaması yoktur. Hyperion Kantoları için yapılan uyarlama girişimleri yalnız ilk iki kitaba odaklandı: 2009'da Warner Bros. için iki Hyperion romanını tek filmde birleştiren bir proje duyuruldu, 2015'te Syfy kanalının bir mini dizi hazırlayacağı açıklandı ve 1 Kasım 2021'de Bradley Cooper ile Graham King film projesini Warner Bros.'ta yeniden başlattı. Bu girişimlerin hiçbiri şimdilik ekrana ulaşmadı.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Bu kitap tek başına okunmaz. Doğru sıra yayın sırasıdır: önce Hyperion (1989), sonra Hyperion'ın Düşüşü (1990), ardından Endymion (1996) ve en son Endymion'un Yükselişi (1997). Endymion'un Yükselişi, Endymion'un bittiği yerden devam eder ve ilk iki kitabın karakterlerine, Shrike'a, TechnoCore'a ve haça dair bilginin okurda olduğunu varsayar. Kısa öykülerle birlikte tam sıra Hyperion Kantoları okuma sırası sayfamızda.

• Din, bilim ve yapay zekâ temalarını sevenler: Seri boyunca kurulan bütün düğümler burada çözülür; kitabın asıl gücü fikirlerindedir.
• Uzun romanlardan çekinmeyenler: Bu, serinin en uzun ve en ağır tempolu kitaplarından biridir; eleştirmenlerin de belirttiği gibi açıklama bölümleri yer yer uzar.
• Bir aşk hikâyesi arayanlar: Raul ile Aenea arasındaki ilişki, kitabın duygusal merkezidir.

Türkçe okurlar için not: Hyperion ve Hyperion'ın Düşüşü Türkçede bulunuyor; Endymion ikilisinin Türkçe baskısını ise bulamadık.