Uzayda Piknik (Strugatski kardeşler): konusu, Bölge'nin bilimi ve Stalker

Uzayda Piknik (Rusça Пикник на обочине, yani "Yol kenarında piknik"; İngilizcede Roadside Picnic), Sovyet yazarlar Arkadi ve Boris Strugatski kardeşlerin 1971'de yazıp 1972'de yayımladığı felsefi bir bilimkurgu romanıdır. Uzaylıların Dünya'ya uğrayıp gittiği, ama insanlarla hiç ilgilenmediği bir dünyayı anlatır; geride kalan ve kimsenin anlayamadığı "çöp" ise insanlığın hem hazinesi hem belası olur. Kardeşlerin eski Sovyetler Birliği dışında en çok okunan ve en çok çevrilen kitabıdır: Boris Strugatski 2003'te romanın 22 ülkede çıkmış 55 baskısını saymıştı. Andrey Tarkovski'nin 1979 yapımı Stalker (Türkçede İz Sürücü) filmi de bu romanın, senaryosunu yine Strugatskiler'in yazdığı serbest bir uyarlamasıdır. Roman Türkçede Uzayda Piknik adıyla İthaki Yayınları'ndan, Hazal Yalın çevirisiyle okunabiliyor.

Kitap ne anlatıyor?

Romanın arka planında "Ziyaret" denen bir olay vardır. İki günlük bir süre içinde Dünya'nın birkaç yerinde aynı anda bir şeyler olmuştur; ne ziyaretçilerin kendisini ne de geliş gidişlerini kimse görmemiştir. Geriye her biri birkaç kilometrekarelik altı alan kalmıştır: "Bölgeler". Bu alanlarda insanların anlayamadığı, çoğu ölümcül olaylar yaşanır ve ne işe yaradığı bilinmeyen nesneler bulunur.

Hükümetler ve Birleşmiş Milletler, öngörülemeyen sonuçlardan korktukları için Bölgelerden dışarı nesne sızmasın diye sıkı denetim kurmuştur. Ama bir de "stalker"lar vardır: yasak alana geceleri gizlice girip bu nesneleri çıkaran ve satan kaçakçılar. Roman, İngilizce konuşulan ama adı verilmeyen bir ülkedeki hayalî Harmont kasabasında, oradaki Bölge'nin çevresinde geçer. Ana karakter genç, sert ve deneyimli bir stalker olan Redrick "Red" Schuhart'tır; kitap onun hayatını sekiz yıl boyunca izler.

Kitabın adı, bir bilim insanı karakterin yaptığı benzetmeden gelir. Ona göre Ziyaret, bir grup insanın yol kenarındaki bir çayırda mola verip piknik yapmasına benzer: sabah olunca gider, geride bozuk parçalar, çöpler ve unutulmuş eşyalar bırakırlar. Gece boyunca saklanan hayvanlar sonra ortaya çıkar ve bu tuhaf şeylerin ne olduğunu anlamaya çalışır. Bu benzetmede o hayvanlar biziz. Ziyaretçiler belki insanları fark etmemiştir bile; Bölge'deki her şey onlar için önemsiz atıklardır, bizim içinse anlaşılmaz ve tehlikelidir.

Uzayda Piknik bir ilk temas romanıdır, ama bilinen kalıbı tersine çevirir: ortada konuşulacak bir uzaylı, çözülecek bir mesaj yoktur. Asıl konu, açıklanamayanla karşılaşan insanların ne yaptığıdır. Kimi onu bilimle anlamaya, kimi para kazanmaya, kimi de silaha çevirmeye çalışır.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

Roman, Bölgelerin yerlerinin rastgele olmadığını bulan Dr. Valentine Pilman'la yapılmış bir radyo söyleşisiyle açılır. Pilman'a göre altı Bölge, dönen bir küreye uzaktan art arda ateş edilmiş gibi düzgün bir eğri üzerinde dizilmiştir; ateşin geldiği yön, Dünya ile Kuğu takımyıldızının en parlak yıldızı Deneb'i birleştiren doğrudur.

İlk bölümde Red, kaçakçılığı bırakmaya çalışıp Bölge'yi inceleyen Uluslararası Enstitü'de laborant olarak çalışmaktadır. Dost bildiği amirinin kariyerine yardım etmek için onunla resmî bir keşif gezisine çıkar ve eşsiz bir nesneyi dışarı çıkarırlar; ama bu yolculuk sonunda amirinin ölümüne yol açar ve Red kendini suçlar. Sevgilisi Guta hamiledir. Bölge'de radyasyon ya da başka bir zararlı etken ölçülmemiş olsa da stalkerların çocuklarında değişimler görüldüğü söylenir; ikisi yine de çocuğu doğurmaya ve evlenmeye karar verir.

İkinci bölümde Red yeniden kaçakçılığa dönmüştür. Yaşlı stalker Burbridge'le girdiği bir gezide Burbridge, kemikleri yavaşça eriten bir maddeye basar; Red onu devriyelere yakalanmadan dışarı taşır. Doğan kızları mutlu ve zekidir, ama vücudu kısa, açık renkli tüylerle kaplıdır; ona "Maymun" derler. Red, yabancı alıcıların o eritici maddeyi bir silah araştırması için istediğini sezer; yine de ailesinin geçimi için sakladığı örneği satar, parayı Guta'ya gönderir ve kendini polise teslim eder.

Üçüncü bölüm büyük ölçüde Red'in dostu Richard Noonan'ın gözünden anlatılır. Noonan aslında Bölge'den nesne kaçakçılığını durdurmaya çalışan gizli bir örgütün ajanıdır ve kaçakçılığın azalmadığını, tersine arttığını öğrenir. Pilman'la uzun bir sohbetinde piknik benzetmesi ortaya çıkar. Hapisten dönen Red'in evinde durum ağırdır: kızı konuşma yetisini neredeyse yitirmiş, giderek gerçek bir maymuna benzemiştir. Bölge'deki mezarlıktan kasabaya geri dönen, yavaş ve zararsız ölüler arasında Red'in babası da vardır.

Son bölümde Red, dilekleri gerçekleştirdiği söylenen "Altın Küre"ye ulaşmak için Bölge'ye son kez girer. Yanında Burbridge'in oğlu Arthur vardır. Red, yolun bir noktasındaki görünmez bir tuzağı ancak birinin ölümünün geçici olarak etkisiz bırakabileceğini bilir, ama bunu gençten saklar. Arthur, Küre'yi görünce bütün dünya için iyilik dileyerek koşar ve tuzakta can verir. Küre'nin önünde tek başına kalan Red, bütün hayatını düşünür ve kendisi için ne isteyeceğini bulamaz. Sonunda, Küre'nin ruhuna bakıp asıl dileğini anlamasını umarak, ölen gencin herkes için mutluluk isteyen sözlerini tekrarlar. Roman, dileğin gerçekleşip gerçekleşmediğini söylemeden biter.

Yazarlar ve yazıldığı dönem

Arkadi Strugatski (1925-1991) Batum'da doğdu; ailesi daha sonra Leningrad'a taşındı. Moskova'daki Askerî Yabancı Diller Enstitüsü'nü 1949'da İngilizce ve Japonca tercümanı olarak bitirdi ve Japon edebiyatından çeviriler yaptı. Küçük kardeş Boris Strugatski (1933-2012) ise Leningrad Devlet Üniversitesi'nde gökbilim okudu ve 1955'teki mezuniyetinden sonra Pulkovo Gözlemevi'nde gökbilimci ve bilgisayar mühendisi olarak çalıştı. İkili 1950'lerin sonunda birlikte yazmaya başladı. Çalışma yöntemleri, fikirleri birlikte tartışmanın ötesinde her cümleyi önce yüksek sesle denemekti.

Uzayda Piknik'in ilk taslağı Ocak 1971'de Leningrad'da çıkarıldı, son hâli aynı yılın Ekim-Kasım aylarında Komarovo'da tamamlandı. Roman ilk kez 1972'de Leningrad'da çıkan Avrora dergisinde dört sayı boyunca yayımlandı. Sovyetler Birliği'nde kitap olarak basılması ise sekiz yıl sürdü: kardeşler 1972'de Molodaya Gvardiya yayınevi ile bir derleme için sözleşme imzaladı, ama sayısız ertelemeden sonra kitap ancak 1980'de, roman metninde çok sayıda değişiklik yapılmış olarak çıkabildi. Editörler karakterlerin "kaba" konuşmalarını temizlemiş, Bölge'deki bazı olaylara "materyalist" açıklamalar eklemişti. Boris Strugatski daha sonra sansür öncesi metni yeniden kurdu; Olena Bormashenko'nun 2012'deki yeni İngilizce çevirisi bu metne dayanır.

Strugatski uzmanları romanı, kardeşlerin temel bir düşüncesinin en açık örneği sayar: felaket dışarıdan bir anda gelmez, insanların kendi eliyle yavaş yavaş büyür ve insan onun içinde yaşamayı öğrenir. Romanın sonunun açık bırakılması da kardeşlerin sevdiği bir yöntemdir. Ziyaretçilerin hiçbir amacı yoktur; anlam arayan, bulamayan ve bu arada birbirini kullanan yalnızca insanlardır.

Kitaptaki bilim: Deneb, Fermi paradoksu ve uzaylı çöpü

Strugatskiler'in sorusu bugün bilimde de sorulan bir sorudur: Evrende bizden çok ileri bir uygarlık varsa, onu nasıl fark ederiz? Fizikçi Enrico Fermi'nin 1950'de Los Alamos'ta meslektaşlarıyla sohbet ederken sorduğu "Herkes nerede?" sorusu, bugün Fermi paradoksu olarak bilinir. Paradoksa önerilen cevaplardan biri olan hayvanat bahçesi hipotezine göre ileri uygarlıklar bizi bilerek rahat bırakıyor, uzaktan izliyor olabilir. Uzayda Piknik daha rahatsız edici bir ihtimal önerir: belki bizi izleyen de yoktur; ziyaretçiler için insanlık, piknik yapılan çayırdaki böcekler kadar önemsizdir. Romanın asıl düşündürdüğü de budur: çok ileri bir teknolojinin ürünleri, bize anlamsız ya da büyülü görünebilir.

Pilman'ın "Deneb doğrusu" gerçek gökyüzüne dayanır. Deneb, Kuğu takımyıldızının en parlak, gece gökyüzünün de en parlak 19. yıldızıdır ve Yaz Üçgeni denen yıldız üçlüsünün köşelerinden biridir. Mavi bir süperdevdir, ama uzaklığı hâlâ iyi bilinmez: tahminler 1.400 ile 2.600 ışık yılı arasında değişir. Bu yüzden ışık gücünün de Güneş'inkinin 55.000 ile 196.000 katı arasında olduğu düşünülür. Romanda Deneb bir adres değil, bir yön tarifidir: ziyaretçiler oradan gelmiş olmak zorunda değildir, yalnızca "atış" o yönden yapılmış gibi görünür. Kendi ekseni etrafında dönen bir gezegene sabit bir yönden art arda çarpan şeylerin yüzeyde bir çizgi boyunca dizilmesi ise basit bir geometri sonucudur.

Gerçek bilim de uzaylı uygarlıkları yalnız radyo sinyalleriyle değil, geride bıraktıkları izlerle de arıyor; bu izlerin genel adı "teknoimza"dır. 2017'de Güneş Sistemi'nden geçerken keşfedilen ilk yıldızlararası cisim ʻOumuamua, alışılmadık uzun biçimi ve Güneş'e yaklaştığı hâlde kuyruklu yıldızlardaki gibi bir gaz bulutu göstermeden kütleçekimi dışı bir ivme kazanması yüzünden kökeni üzerine spekülasyonlara yol açtı. Ancak bu ivme gaz salımı ya da Güneş ışığının basıncı gibi doğal etkilerle açıklanabiliyor ve cismin yapay olduğuna dair bir kanıt yok. Arayışın yöntemlerini dünya dışı yaşam arayışı sayfamızda anlattık.

Bölge'nin kendisi ise bilerek bilimin dışında bırakılmıştır. Romanda Bölge'de radyasyon ölçülmez, ama tehlike her yerdedir: kemikleri eriten bir madde, insanı ezen görünmez alanlar, mezardan dönen ölüler. Strugatskiler bunları açıklamaya çalışmaz; 1980 baskısında editörlerin eklediği "bilimsel" açıklamaların yazarların onayladığı metinde yer almaması da bu yüzden anlamlıdır. Kitap, bilinmeyenin karşısında bilimin sınırını gösteren bir düşünce deneyidir.

Etkisi ve ödülleri

Romanın ilk İngilizce çevirisi Antonina W. Bouis imzasıyla 1977'de ABD'de Macmillan tarafından basıldı; önsözünü Amerikalı bilimkurgu yazarı Theodore Sturgeon yazdı. Polonyalı yazar Stanisław Lem de 1977 tarihli Almanca baskıya bir sonsöz yazdı. 2012'deki yeni İngilizce çevirinin önsözü ise Ursula K. Le Guin'e aittir.

• İngilizce çevirisi, 1978'de en iyi bilimkurgu romanına verilen John W. Campbell Ödülü'nde ikinci oldu.
• 1979'daki bir İskandinav bilimkurgu kongresinde İsveççe çevirisi, yılın en iyi romanı olarak Jules Verne Ödülü'nü aldı.
• 1981'de Fransa'nın Metz kentindeki altıncı bilimkurgu festivalinde yılın en iyi yabancı kitabı seçildi.

Romanın en kalıcı etkisi bir kelime oldu. Yazarlara göre "stalker" (Rusça сталкер), uydurdukları kelimeler içinde en çok tutanıdır. Boris Strugatski'nin anlattığına göre kelime, iki kardeşin de sevdiği Rudyard Kipling'in "Stalky" karakterinden kısmen esinlenmişti. Tarkovski'nin filminden sonra Rusçada yasak ya da bilinmeyen yerlerde yol gösteren kişi anlamını kazandı; daha sonra terk edilmiş yerleri gezen meraklılara da bu ad verildi. 1986'daki Çernobil felaketinden sonra santralin bakımında çalışan bazı kişilerin kendilerine "stalker" demesi de bu yüzdendir.

Uyarlamaları: Stalker ve ötesi

Romanın en ünlü uyarlaması Tarkovski'nin 1979 yapımı Stalker filmidir. Senaryoyu Strugatski kardeşler yazdı, ama sonuç romandan çok farklıdır: film, "Stalker" denen bir rehberin bir yazarı ve bir profesörü, içine girenin en derin dileğini gerçekleştirdiği söylenen bir "Oda"ya götürmesini anlatır. Tarkovski 1979'daki bir söyleşisinde, filmin romanla "Stalker" ve "Bölge" kelimeleri dışında neredeyse hiçbir ortak yanı olmadığını söylemişti. İlk yıl çekilen görüntülerin kullanılamaz olduğu anlaşıldı ve film yeni görüntü yönetmeni Aleksandr Knyajinski ile neredeyse baştan çekildi. Batı'da önce karışık eleştiriler alan Stalker, zamanla sinema tarihinin en büyük filmlerinden biri sayıldı: İngiliz Film Enstitüsü'nün Sight and Sound dergisinin 2022 anketinde eleştirmenler listesinde 43., yönetmenler listesinde 14. sıraya yerleşti. Tarkovski'nin öteki bilimkurgu uyarlaması, Lem'in romanından çektiği Solaris'tir.

Roman başka pek çok esere de kaynak oldu:

• 1977'de Çekoslovakya'da bir televizyon mini dizisi çekildi; ilk yayından sonra sansür bütün kopyaları yok etti.
• 2007'de çıkan S.T.A.L.K.E.R.: Shadow of Chernobyl ile başlayan bilgisayar oyunu serisi hem romandan hem filmden esinlenir. Dilek gerçekleştiren nesne, anomaliler ve değerli eserler oyunda da vardır; ama orada Bölge'yi uzaylılar değil, doğaüstü bir çevre felaketi yaratmıştır.
• Finlandiya'da 2003'te bir sahne uyarlaması yapıldı. ABD'de WGN America kanalı 2016'da bir dizi için pilot bölüm sipariş etti, ama dizi onayı gelmedi.
• Bazı eleştirmenler, Alex Garland'ın 2018 yapımı Annihilation filminde de romanla ve Stalker'la açık benzerlikler görür.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Uzayda Piknik kısa bir romandır ve Strugatski kardeşlere başlamak için en iyi kapıdır. Uzay gemileri, uzaylı savaşları ya da teknik ayrıntı bekleyen okur şaşırabilir; kitap her şeyden önce bir insan hikâyesidir. Buna karşılık ilk temasın gerçekten "anlaşılmaz" olabileceğini düşünmek isteyenler, Lem'in Solaris'ini sevenler ve Tarkovski'nin filmini izleyip kaynağını merak edenler için birebirdir. Filmi önce izlemek romanın tadını kaçırmaz, çünkü ikisi neredeyse ayrı hikâyelerdir. Kardeşlerin daha erken dönemine geçmek isteyenler, geleceğin Dünya'sından gelen bir gözlemcinin ortaçağı yaşayan bir gezegende düştüğü ikilemi anlatan Tanrı Olmak Zor ile devam edebilir.