NACA to NASA to Now (Roger D. Launius): havacılık ve uzayda bir asır, özeti

NACA to NASA to Now: The Frontiers of Air and Space in the American Century (NACA'dan NASA'ya ve bugüne: Amerikan yüzyılında havanın ve uzayın sınırları), NASA Tarih Serisi'nde 2022'de "SP-2022-4419" numarasıyla yayımlanan bir tarih kitabıdır. Yazarı, 1990-2002 arasında NASA'nın baş tarihçisi olarak görev yapan Roger D. Launius. Kitap, 1915'te kurulan Ulusal Havacılık Danışma Komitesi'nin (NACA) ve 1958'de onun yerini alan NASA'nın yüz yılı aşan öyküsünü tek ciltte, kısa ve derli toplu biçimde anlatıyor. ABD hükümeti yayını olduğu için NASA'nın sitesinden PDF olarak ücretsiz indirilebiliyor.

Kitap ne anlatıyor?

Çoğu insan NASA'yı yalnız roketler, astronotlar ve gezegen sondalarıyla tanır. Launius'un hatırlattığı ilk şey, kurumun adındaki ilk "A"nın havacılık (aeronautics) anlamına geldiği ve NASA'nın kökünün bir uçak araştırma kurumuna dayandığıdır. NACA, uçağın icadından henüz on iki yıl sonra, ABD'nin havacılıkta Avrupa'nın gerisinde kaldığı kaygısıyla kuruldu. Kırk yılı aşkın sürede rüzgâr tünelleri, deneme uçakları ve teknik raporlarıyla Amerikan havacılığının bilgi altyapısını oluşturdu.

Kitap bu öyküyü kronolojik ama konu odaklı on bir bölümde anlatıyor: NACA'nın kuruluşu, dünya çapında bir araştırma kurumuna dönüşmesi, İkinci Dünya Savaşı, ses hızının aşılması, NASA'ya dönüşüm, Ay yarışı, uzay bilimi, uzay mekiği, NASA'nın havacılık araştırmaları, kalıcı uzay istasyonu ve özel şirketlerle yeni dönem. Launius yalnız teknik başarıları sıralamıyor; her dönemin siyasi, ekonomik, yönetsel, uluslararası ve kültürel bağlamını da veriyor. Kitap, NASA çalışanları, gazeteciler, öğrenciler ve genel okur için bir giriş kitabı olarak tasarlanmış.

Launius'un anlatım tarzının belirgin bir özelliği, her bölümü somut bir olayla açması. Önsöz, 1992'de Endeavour mekiğinin ekibinin bozuk bir iletişim uydusunu yakalayıp onardığı zorlu görevle başlıyor; uzay bilimi bölümü 2012'deki Curiosity inişiyle, istasyon bölümü 1973'te hasarlı Skylab'i kurtarmak için yapılan uzay yürüyüşüyle açılıyor. NASA'ya dönüşüm bölümü ise Sputnik haberinin Washington'daki bir bilim toplantısının resepsiyonuna New York Times muhabiri Walter Sullivan aracılığıyla ulaştığı akşamdan başlıyor. Bu girişler, ardından gelen kurumsal ve siyasi tarihi okunur kılıyor.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

NACA'nın doğuşu ve yükselişi. NACA, 3 Mart 1915'te bir donanma bütçe yasasına eklenen maddeyle kuruldu ve ilk yılında çok küçük bir bütçeyle işe başladı. 1917'de Virginia'da Langley laboratuvarının kurulmasına onay çıktı. Kurumun ilk büyük başarısı, uçak motorlarının üzerine geçirilen ve hava direncini azaltan aerodinamik motor kaputuydu (cowling). Uçak başına çok düşük maliyetli bu yenilik sektöre milyonlarca dolar kazandırdı ve NACA'ya 1929 için havacılığın en prestijli ödüllerinden Collier Kupası'nı getirdi.

Savaş ve hız. İkinci Dünya Savaşı'nda NACA, Kaliforniya'da bugünkü Ames'in ve Ohio'da bugünkü Glenn araştırma merkezinin temelini attı; savaş uçaklarının sürtünmesini azaltma, buzlanmayı önleme gibi pratik sorunlara çözüm buldu. Kitap, jet motorunda Avrupa'nın gerisinde kalınmasını da eleştirel biçimde ele alıyor. Savaştan sonra NACA ile Hava Kuvvetleri'nin X-1 programı 1947'de ses hızının ilk kez aşılmasını sağladı.

NASA'ya dönüşüm ve Ay. Sovyetlerin 4 Ekim 1957'de Sputnik'i fırlatması ABD'de bir güven bunalımı yarattı. Başkan Eisenhower'ın 29 Temmuz 1958'de imzaladığı yasayla kurulan NASA, 1 Ekim 1958'de çalışmaya başladı ve yaklaşık 8.000 çalışanı ve yıllık 100 milyon dolarlık bütçesiyle NACA'yı devraldı. Gagarin'in uçuşunun ardından Kennedy, Ay hedefini koydu; yönetici James E. Webb'in örgütlediği dev çaba 20 Temmuz 1969'da Apollo 11 ile sonuç verdi.

Bilim, mekik ve istasyon. Sonraki bölümler NASA'nın gezegen sondaları ve uzay teleskoplarıyla kurduğu bilim programını, 1981-2011 arasında 135 uçuş yapan ama hiçbir zaman beklendiği kadar ucuz olmayan uzay mekiğini ve Skylab'den 15 ülkenin ortaklığıyla kurulan Uluslararası Uzay İstasyonu'na uzanan kalıcı insan varlığı arayışını anlatıyor. Ayrı bir bölüm, kamuoyunun pek bilmediği havacılık araştırmalarına ayrılmış: ekranlı (cam) kokpit, daha verimli motorlar, rüzgâr kesmesi ve buzlanmaya karşı güvenlik çalışmaları.

Yeni dönem. 2003'teki Columbia kazası mekiğin emekliye ayrılmasını getirdi; Constellation programı maliyet sorunlarıyla tartışmaya açıldı ve NASA, astronot taşımacılığında özel şirketlere yöneldi. 30 Mayıs 2020'de astronotların SpaceX'in Falcon 9 roketi ve Dragon kapsülüyle istasyona fırlatılması bu dönüşümün simgesi oldu. Sonsöz, Launius'un kendi "en önemli başarılar" listesiyle ve 21. yüzyıl için saydığı beş zorlukla kapanıyor: siyasi irade, ucuz ve güvenilir erişim, akıllı robotlar, gezegeni ve insan türünü korumak ve insanın uzayda kalıcı olarak yayılması.

Yazar ve yazıldığı dönem

Roger D. Launius, uzay tarihinin en üretken yazarlarından biri. NASA'nın baş tarihçiliğinden sonra Smithsonian Ulusal Hava ve Uzay Müzesi'ne geçti ve orada koleksiyonlardan sorumlu müdür yardımcılığına kadar yükseldi. 2003'te Columbia Kazası İnceleme Kurulu'na danışmanlık yaptı. Bu kitaptan hemen önce uzay keşfinin antik çağdan geleceğe uzanan bir tarihini Smithsonian için, uzay yarışının kısa bir tarihini de Yale Üniversitesi Yayınları için yazmıştı; NASA'nın üstün hizmet madalyası da dahil çeşitli ödüller aldı. Sitemizde onun Apollo: A Retrospective Analysis ve Dennis R. Jenkins'le birlikte yazdığı Coming Home kitapları da tanıtılıyor.

Kitap 2022'de, NACA'nın kuruluşunun yüzüncü yılının ardından ve ticari insanlı uçuşların başladığı bir dönemde yayımlandı. Bu zamanlama kitabın son bölümüne de yansıyor: Launius, özel şirketlerin yükselişini NASA tarihinin kopuşu olarak değil, kurumun sanayiyle her zaman kurduğu ortaklığın yeni bir biçimi olarak okuyor.

Kitaptaki bilim ve uzayla bağı

Kitabın bilimsel çekirdeği aerodinamik ve itki. NACA'nın en büyük katkısı tek tek uçaklar değil, ölçüm ve deney yöntemleriydi: Gerçek boyutlu uçakların sınandığı dev rüzgâr tünelleri, sistemli deney programları ve sonuçların teknik raporlarla bütün sektöre yayılması. Ses hızına yaklaşan uçaklarda havanın sıkışması (sıkıştırılabilirlik etkisi) gibi sorunlar ancak bu altyapıyla çözülebildi. Bu çalışmaların bir kısmı, hesaplamaları elle yapan "insan bilgisayarlar"ın, aralarında çok sayıda kadının emeğiyle yürütüldü; Langley'deki bu ekiplerin öyküsünü Gizli Sayılar kitabı ve onun film uyarlaması anlatıyor.

Havacılıktan uzaya geçiş de bir süreklilik içinde. X-1'in ardından gelen roket uçakları, özellikle 199 uçuş yapan X-15, atmosferin sınırına çıkarak uzay uçuşu için gerekli ısınma, kontrol ve insan dayanımı bilgisini topladı (ayrıntısı X-15 kitabımızda). Launius'un sonsözde kendi listesine aldığı başarılardan biri de evrenin ilk anlarından kalan ışımayı ölçen COBE uydusu; bu ışımanın ne olduğunu kozmik mikrodalga arka plan ışıması sayfamızda okuyabilirsiniz. Kitapta adı geçen Curiosity gezgini gibi Mars görevleri için de Mars'ın keşfi sayfamıza bakabilirsiniz.

Kitabın bilim anlatısı yüzeysel değil ama ayrıntılı da değil; her konuya birkaç sayfa ayırıyor ve okuru konuyu derinleştirmek için açıklamalı kaynakçaya yönlendiriyor.

Etkisi ve ödülleri

Kitabın bilinen bir ödülü yok. NASA tarih yayınları arasındaki yeri, NACA ile NASA'yı ayrı kurumlar olarak değil, tek bir kesintisiz öykü olarak ele alan güncel ve kısa bir genel bakış olmasından geliyor. NASA'nın tarih serisinde Mercury, Gemini, Apollo ve mekik için ciltlerce ayrıntılı kitap var; Launius'un kitabı bunların hepsine kapı açan bir başlangıç noktası işlevi görüyor. Kitabın sonundaki açıklamalı kaynakça bu açıdan özellikle kullanışlı. Ayrıntıya giren okurun bazı tarih ve adların başka kaynaklarla karşılaştırılmasında yarar var; bu kadar geniş bir dönemi kısa bir ciltte toplayan kitaplarda küçük hatalar kaçabiliyor.

Uyarlamaları

Kitabın film ya da dizi uyarlaması yok.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Kitap, NASA tarihine tek kitapla girmek isteyen lise ve üniversite öğrencileri, havacılık meraklıları ve uzay programlarının nasıl ortaya çıktığını merak eden okurlar için uygun. Dili sade bir akademik İngilizce, bölümler birbirinden bağımsız okunabiliyor. Uzayla ilgilenen okur doğrudan "Becoming NASA" ve "Reaching for the Moon" bölümlerinden başlayabilir; havacılık meraklısı içinse ilk dört bölüm kitabın en özgün kısmı.

Ardından seri içinde daha derine inmek isteyenlere NASA'nın ilk yöneticisinin günlüğü The Birth of NASA, uzay mekiğinin tasarım kararlarını anlatan The Space Shuttle Decision ve Skylab'in tarihi Living and Working in Space iyi devam kitaplarıdır.