Tanrı Olmak Zor (Strugatski kardeşler): konusu, ilk temas etiği ve filmleri

Tanrı Olmak Zor (Rusça Трудно быть богом; İngilizcede Hard to Be a God), Sovyet yazarlar Arkadi ve Boris Strugatski kardeşlerin 1963'te yazıp 1964'te yayımladığı bilimkurgu romanıdır. Uzak gelecekteki bir Dünya'dan gelen genç bir gözlemcinin, ortaçağı yaşayan insanların gezegeninde soylu kılığında gizlice çalışmasını ve tarihe karışmama kuralıyla vicdanı arasında sıkışmasını anlatır. Kardeşlerin "Öğle Evreni" denen ortak gelecek tarihinin bir parçasıdır. Rusya Eğitim ve Bilim Bakanlığı'nın 2013'te okul çağındakilere önerdiği 100 kitaplık listede de yer aldı. Roman Türkçede Tanrı Olmak Zor İş adıyla İthaki Yayınları'ndan, Hazal Yalın çevirisiyle okunabiliyor.

Kitap ne anlatıyor?

Kahraman Anton, geleceğin Dünya'sından gelen bir gözlemcidir. Adı verilmeyen bir gezegende, Dünya insanlarıyla aynı görünen insanların yaşadığı ve toplumun ortaçağın ötesine geçemediği Arkanar Krallığı'nda "Don Rumata" adıyla bir soylu kimliğine bürünmüştür. Dünya'nın gözlemcileri burada tarihin gidişini inceler. Kural açıktır: yerel olaylara fazla karışılmaz, çünkü dışarıdan yapılan bir yardım tarihin doğal ilerleyişini bozabilir. Rumata'nın üstün bilgisi, sınırsız altını ve rakipsiz kılıç ustalığı vardır, ama bunları açıkça kullanması yasaktır.

Sorun, Arkanar'ın beklenen yoldan gitmemesidir. Başbakan Don Reba, krallığın bütün dertlerini okumuşlara yükleyen bir kampanya başlatmıştır; şairler, hekimler, bilim insanları birer birer kaybolur. Rumata, en yeteneklileri gizlice komşu ülkelere kaçırarak kuralların sınırında dolaşır. Ama ülke, Dünya tarihindeki benzer ortaçağ toplumlarında görülmemiş bir şeye, faşist bir polis devletine doğru kayarken, yalnızca izlemek giderek dayanılmaz olur.

Kitabın adı bu ikilemden gelir. Rumata, yerliler için bir tanrı kadar güçlüdür, ama tanrı gibi davranıp tarihe müdahale ederse insanların kendi gelişimini bozabilir. Roman bir yanıyla kılıç dövüşleri, saray entrikaları ve kaçışlarla dolu bir macera, öbür yanıyla ilerlemenin ne kadar kanlı olabileceği, dinin ve körü körüne inancın bilimi ve aydınlanmayı nasıl ezebileceği üzerine sert bir düşünce kitabıdır. Rumata'nın yolculuğu, duygusuz bir gözlemcinin gerçek zulümle karşılaşınca kurama duyduğu inancı yitirmesinin hikâyesidir.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

Kısa bir giriş bölümü, Anton'un çocukken arkadaşları Paşka ve Anka ile oynadığı bir oyunu anlatır. "Yanlış yol" yazan bir tabelaya rağmen terk edilmiş bir yolda ilerleyen Anton, İkinci Dünya Savaşı'ndan kalma, makineli tüfeğine zincirlenmiş bir Alman askerinin iskeletini bulur.

Asıl hikâyede Rumata, ünlü bilgin Doktor Budah'ın kayboluşunu araştırmaktadır ve onu Don Reba'nın kaçırdığından şüphelenir. Komşu düklükte görevli Paşka (Don Gug) ve deneyimli gözlemci Don Kondor, Rumata'nın yerel işlere fazla daldığını, tarihe geniş bir açıdan bakamadığını düşünür; Rumata da görevine devam etmeye razı olur. Bilgi toplamak için suç örgütlerinin başıyla ve Reba'nın çevresiyle görüşür. Sıradan bir kız olan sevgilisi Kira kentteki vahşete dayanamayıp onun evine sığınır; Rumata onu bir gün Dünya'ya götüreceğine söz verir.

Olaylar Rumata'nın planlarını aşar. Kralın önünde Reba'yı Budah'ı kaçırmakla suçladığında Reba buna hazırdır ve kralın karşısına sahte bir Budah çıkarır. Ertesi gece Rumata'nın nöbetinde veliaht prens öldürülür, sahte hekimin verdiği zehirle kral da ölür. Reba kenti önce suç çetelerine yağmalatır, sonra militan bir din örgütü olan Kutsal Tarikat'ın ordusunu çağırır ve Arkanar'ı tarikatın eyaletine çevirerek kentin yeni efendisi olur. Rumata'nın sahte bir soylu olduğunu ve arkasında doğaüstü bir güç bulunduğunu sezen Reba, ona dokunmamayı seçer; ikisi bir saldırmazlık anlaşması yapar.

Rumata bu konumu kullanarak gerçek Budah'ı ve dostu Baron Pampa'yı hapisten kurtarır. Budah'a, bir tanrı gökten inse ondan ne isteyeceğini sorar. Uzun bir tartışmanın sonunda Budah, bir tanrının verebileceği en iyi armağanın insanları kendi hâllerine bırakmak olduğu sonucuna varır. Budah sınırı geçip kurtulur. Rumata, Kira ile Dünya'ya kaçmaya hazırlanırken askerler evi basar ve Kira bir okla öldürülür. Acıdan aklını yitiren Rumata kılıçlarını çeker.

Son bölümde, Anton'u bir tedavi kurumunda bekleyen Paşka, Anka'ya olanları anlatır: gözlemcilerin uzay istasyonu kenti uyutucu gazla örttüğünde, Rumata çoktan kana bulanmış hâlde saraya kadar yol açmış ve büyük olasılıkla Reba'yı da öldürmüştür. Paşka, Anton'un çocukken tabelaya uymayıp o yoldan gittiği günü hatırlar ve bunun tarihin akışı hakkında daha derin bir anlamı olup olmadığını düşünür.

Yazarlar ve yazıldığı dönem

Strugatski kardeşlerden Arkadi (1925-1991) İngilizce ve Japonca bilen bir askerî tercüman, Boris (1933-2012) ise Pulkovo Gözlemevi'nde çalışan bir gökbilimciydi. 1960'ların ilk yarısında birçok romanlarına ortak bir gelecek dünyası kurdular: insanlığın 22. yüzyılda "öğle vaktine", yani olgunluk çağına ulaştığı Öğle Evreni. Bu evrende Dünya'da komünizm kazanmış, teknolojik ilerleme kaynak bolluğu yaratmıştır; insanlar yıldızlar arasında neredeyse anında yolculuk edebilir.

Boris Strugatski'nin anlattığına göre Tanrı Olmak Zor, başlangıçta Üç Silahşorlar havasında eğlenceli bir macera olarak tasarlandı; çalışma adları önce "Yedinci Gök", sonra "Gözlemci" idi. Ama 1962'deki Manej olayının ardından her türlü soyut sanata karşı başlayan sert tepki ve Mart 1963'te Sovyet Yazarlar Birliği'nin bir toplantısında bilimkurgunun fazla soyut olduğu yönündeki suçlamalar kardeşleri etkiledi. Romanı, ortaçağın karanlığında boğulan aydınların kaderini anlatan bir hikâyeye çevirdiler. Ortak yazım Haziran 1963'te başladı, düzeltmeler ekimde bitti.

Kötü karakterin adının ilk hâli "Don Rebia" idi. Bilimkurgu yazarı İvan Yefremov, bunun Stalin döneminin güvenlik şefi Lavrenti Beria'nın adının fazla açık bir anagramı olduğunu söyleyince ad "Reba"ya çevrildi. Roman Temmuz 1964'te Molodaya Gvardiya yayınevinden, kardeşlerin Uzak Gökkuşağı adlı romanıyla aynı ciltte çıktı. Sansürle sorun yaşamadı, ama yayımlandıktan sonra bazı meslektaşları kitabı soyutçuluk, gerçeküstücülük ve müstehcenlikle suçladı; parti gözünde bunların her biri ağır bir suçlamaydı. Yefremov romanı savunan bir makale yayımladı. 1966'daki baskıda eleştirilerle ilgili kesintiler yapıldı; 1964 metni ancak çok sonraki toplu eser baskılarında geri getirildi.

Öğle Evreni'ndeki yeri

Tanrı Olmak Zor tek başına okunabilir; Öğle Evreni'nin öteki kitaplarını bilmek gerekmez. Ama bu evrenin parçası olduğunu bilmek romandaki bazı şeyleri açıklar. Kronolojik sırayla sayıldığında bu evrenin kitapları arasında Öğle: XXII. Yüzyıl (1961), Kaçış Denemesi, Uzak Gökkuşağı, Tanrı Olmak Zor, Türkçede İktidar Mahkûmları adıyla bilinen roman, Karınca Yuvasındaki Böcek ve Dalgalar Rüzgârı Dindirir (Rusça Волны гасят ветер) bulunur; adı Türkçe verilenlerin bir kısmı birebir çeviridir.

Bu evrende Dünya hiçbir zaman başka bir uygarlığı kalıcı olarak yönetmeye kalkışmaz. Ama geri kalmış insan benzeri toplumlara gizlice yerleşip onların gelişimini hızlandırmaya ya da sorunlarını çözmeye çalışan ajanlar vardır. Kardeşler bu mesleğe sonraki romanlarda "progressör" adını verdi. Terim ilk kez Karınca Yuvasındaki Böcek'te geçer; eleştirmenler, fikrin henüz adı konmadan 1962 tarihli Kaçış Denemesi'nde belirdiği ve Tanrı Olmak Zor'da asıl konuya dönüştüğü görüşündedir. Rumata'nın ikilemi, bu fikrin ilk ve belki en acı sınavıdır.

Kitaptaki bilim: insan gibi uzaylılar ve hayvanat bahçesi hipotezi

Romanın en "bilimkurgu" yanı aslında en az bilimsel olanıdır: başka bir gezegende, Dünya insanından ayırt edilemeyen insanlar yaşar. Öğle Evreni'nde birçok gezegende küçük genetik farklar dışında insanla aynı türler bulunur; sonraki kitaplarda bunun, "Gezginler" denen gizemli bir süper uygarlığın insanları başka dünyalara taşımasıyla ilgili olabileceği ima edilir. Gerçek biyolojide, başka bir gezegende kendi başına evrilmiş canlıların insana bu kadar benzemesini bekletecek bilinen bir neden yoktur; evrim her gezegenin kendi koşullarına ve sayısız rastlantıya bağlıdır. Bu konuyu filmlerdeki uzaylılar neden hep insana benziyor? yazımızda ele aldık.

Romanın asıl bilimsel sorusu ise etiktir: ileri bir uygarlık, geri kalmış bir uygarlığa karışmalı mı? Bu soru bugün Fermi paradoksu tartışmalarında da karşımıza çıkar. Paradoksa önerilen açıklamalardan biri olan hayvanat bahçesi hipotezine göre ileri uygarlıklar bizimle bilerek temas kurmuyor olabilir: insanlığın doğal gelişimine karışmamak ve gezegenler arası bulaşmayı önlemek için uzaktan izliyor, belki de insanlık belli bir teknolojik ya da ahlaki eşiği geçince kendini gösterecektir. Rumata'nın Arkanar'daki görevi, bu hipotezin aynadaki görüntüsüdür: bu kez gözlemci olan biziz. Hipotezin bir çeşidi olan "laboratuvar hipotezi", Dünya'nın deneylerin yapıldığı dev bir laboratuvar olabileceğini öne sürer; bu fikri anlatan, MIT'nin Haystack Gözlemevi'nde çalışmış bilim insanı John A. Ball, onu kendisi de "marazi" ve "ürkünç" bulmuştur. Tanrı Olmak Zor, böyle bir deneyin içeriden, deneyi yapanın gözünden nasıl göründüğünü anlatır.

Bugün gökbilimciler Dünya benzeri gezegenleri gerçekten buluyor. NASA'nın Kepler görevinin verileriyle 2015'te doğrulanan Kepler-452b, Güneş benzeri bir yıldızın yaşanabilir kuşağında, yani sıvı suyun var olabileceği uzaklıkta dönen ve Dünya'dan yüzde 60 kadar büyük bir gezegendir. Yıldızı 6 milyar yaşındadır, yani Güneş'ten 1,5 milyar yıl yaşlıdır. Ama bu gezegende okyanus, kıta ya da canlı olup olmadığını bilmiyoruz; kapaktaki görsel yalnızca bir sanatçı çizimidir. Ötegezegenlerde canlılık izi arayan yöntemleri dünya dışı yaşam arayışı sayfamızda anlattık.

Etkisi ve ödülleri

Roman 1973'te İngilizceye çevrildi; Wendayne Ackerman'ın bu çevirisi Rusça asıldan değil, Almanca bir çeviriden yapılmıştı. Doğrudan Rusçadan ilk İngilizce çeviri, Olena Bormashenko imzasıyla 2014'te Chicago Review Press'ten çıktı. Amerikalı yazar Theodore Sturgeon romanı, okuduğu en ustaca yazılmış ve en yüklü bilimkurgu romanlarından biri olarak övdü. Publishers Weekly de süssüz dilin ardındaki zengin fikirlere ve romanın zor ahlaki soruları kurcalama gücüne dikkat çekti.

Kitabın bilimkurguya en kalıcı katkısı "progressörlük" fikridir. Kardeşlerin Çekçe çevirmeni Konstantin Šindelář ve biyografi yazarı Ant Skalandis, bu fikri kardeşlerin toplumsal bilimkurguya kazandırdığı temel kavramlardan biri sayar. Sovyet yazar İsay Davıdov, Bin Yıl Sonra Döneceğim adlı romanının temeli olan progressörlük fikrini Tanrı Olmak Zor'dan aldığını söylemiştir. Kardeşlerin adı gökyüzünde de yaşıyor: Sovyet gökbilimci Nikolay Çernıh'in 11 Eylül 1977'de Kırım Astrofizik Gözlemevi'nde keşfettiği, asteroit kuşağının dış bölgesinde dolaşan yaklaşık 27 kilometre çaplı karanlık bir asteroide 3054 Strugatskia adı verildi.

Uyarlamaları

• 1989 filmi: Peter Fleischmann'ın yönettiği Batı Almanya, Sovyetler Birliği, Fransa ve İsviçre ortak yapımı. Alman yönetmen Werner Herzog da filmde bir rolde görünür. Kardeşlerin aynı yıl yazdığı ve romanın olay örgüsünü izleyen Silahsız adlı oyunun büyük olasılıkla bu filme bir tepki olarak yazıldığı düşünülür.
• 2013 filmi: Aleksey German'ın Svetlana Karmalita ile birlikte yazdığı ve yönetmenin son filmi olan uyarlama. Çekimleri 2000 sonbaharında Çek Cumhuriyeti'nde başladı ve aralıklarla Ağustos 2006'ya kadar sürdü. German, Şubat 2013'te film tamamlanmadan öldü; yapımı ailesi bitirdi. Film ilk kez 2013 Roma Film Festivali'nde yarışma dışı gösterildi.
• 2026 dizisi: Dmitri Tyurin'in yönettiği, Don Rumata'yı Aleksandar Radojičić'in canlandırdığı on bölümlük bir Rus bilimkurgu dizisi.
• Oyun: Fransız Nobilis Group, 2007'de kitaba dayanan bir bilgisayar oyunu yayımladı.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Tanrı Olmak Zor, Strugatski kardeşlere başlamak için Uzayda Piknik kadar iyi bir kapıdır ve ondan daha hareketlidir: ilk sayfalarında bir macera romanı gibi akar, sona doğru ağır bir trajediye döner. İlk temasın etiğini, "karışmama" kuralının bedelini ve tarihin akışı üzerine düşünmeyi sevenler için iyi bir seçimdir. Şiddet ve zulüm yer yer sert biçimde anlatıldığı için lise çağı ve üstü okurlara daha uygundur. Kardeşlerin daha gizemli ve karamsar yüzünü görmek isteyenler Uzayda Piknik ile, iletişim kurulamayan bir yabancı zekâyı anlatan bir başka Doğu Avrupa klasiği arayanlar ise Stanisław Lem'in Solaris'i ile devam edebilir.