Yıldız Güncesi (Stanisław Lem): Ijon Tichy'nin yolculukları, bilimi ve okuma rehberi

Yıldız Güncesi (Lehçe Dzienniki gwiazdowe; İngilizcede The Star Diaries), Polonyalı yazar Stanisław Lem'in uzay gezgini Ijon Tichy'nin maceralarını anlatan hicivli öykülerinden oluşan kitaptır. İlk öyküler 1954'te Lem'in Sezam i inne opowiadania (Susam ve Başka Öyküler) derlemesinde çıktı; ayrı bir kitap olarak ilk kez 1957'de Iskry yayınevinden yayımlandı. Lem kitaba yıllar içinde yeni yolculuklar ekledi; 1966 ve 1971 baskıları genişletilmiş baskılardır. Tichy, Baron Münchhausen ile Gulliver'in uzay çağındaki akrabasıdır: anlattığı her yolculuk, inanılmaz bir masal görünümünde insanlığa, bilime ve iktidara tutulmuş bir aynadır. Kitap Türkçede Yıldız Güncesi adıyla Alfa Yayıncılık'tan, Sevil Cerit çevirisiyle okunabiliyor.

Kitap ne anlatıyor?

Ijon Tichy, gezegenler arasında dolaşan bir kâşiftir. Bekârdır, genellikle iyi niyetlidir, başı kazadan kurtulmaz ve başarısızlıklarını dürüstçe itiraf eder. Öykülerin hepsini kendisi anlatır; bazılarında kahramandır, bazılarında ise yalnızca anlatacak hikâyesi olan başka birini okura tanıştırır. Her öykü bir "yolculuk" numarasıyla anılır: Yedinci Yolculuk, On Dördüncü Yolculuk gibi. Kitabın başında, Tichy'nin belgelerini yayıma hazırlayan uydurma bir bilim insanı olan Profesör Tarantoga'nın önsözü vardır. Tarantoga burada Tichy'nin edebi atalarını da sayar: Baron Münchhausen, Gulliver ve Rabelais'nin hiciv romanlarının uydurma yazarı bunlar arasındadır.

Öyküler bilimkurgunun klasik malzemesini kullanır: zaman yolculuğu, robotlar, uzaylı uygarlıklar, insanın kendi bedenini değiştirmesi, yapay zekâ. Ama Lem bunları bir tür "bilimkurgu masalı"na, uçuk bir uzay fıkrasına çevirir. Tichy'nin karşılaştığı tuhaf uygarlıklar, insan toplumunun bir yanını abartarak gösterir: bürokrasi, ideoloji, din, kusursuzluk takıntısı, anlaşılmadan sürdürülen gelenekler. Bu yüzden Yıldız Güncesi hem güldüren hem düşündüren bir kitaptır.

Kitabın ilginç bir özelliği, yolculuk numaralarının yazılış sırasını göstermemesidir. İngilizce çevirmen Michael Kandel'in notuna göre Yedinci Yolculuk 1964'te, On Dördüncü 1957'de, Yirmi İkinci 1954'te yayımlanmıştır. Lem öykülerin yazılış sırasıyla okunmasını istemez; ama bu sıra yazarın gelişimini gösterir: öyküler zamanla oyunbaz fıkralardan sivri hicve, oradan da açıkça felsefeye doğru kayar.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

Yıldız Güncesi bir roman değil, birbirinden bağımsız öykülerden oluşur; bu yüzden özeti, yolculuk yolculuk ana fikirlerdir. Lehçe baskılarda öykülerin seçimi baskıdan baskıya biraz değişir; aşağıdakiler en çok bilinenlerdir.

• Yedinci Yolculuk: Gemisindeki bir arıza yüzünden Tichy bir dizi zaman girdabından geçer ve farklı zamanlardan gelen birçok kopyası ortaya çıkar. Kopyalar işbirliği yapacaklarına birbiriyle çekişir; gelecekteki bir Tichy, geçmişteki Tichy'nin başına tavayla vurmaktan geri durmaz. Öykü, zaman paradoksunu insanın kendisiyle bile anlaşamamasının komedisine çevirir.
• Sekizinci Yolculuk: Tichy, Dünya'nın Birleşik Gezegenler örgütüne kabul edilmesi için yapılan başvuruda insanlığı temsil eder. Öykü, insanlığın kendine biçtiği önemi galaktik bir kurulun gözünden tartıya koyar.
• On Birinci Yolculuk: İnsandan nefret eden robotların yaşadığı Circia gezegenine, oradan gelen düşmanlıkları sona erdirmek için robot kılığında gizlice girer. Sonunda gezegendeki "robotların" hepsinin aslında kendisi gibi robot kılığına girmiş insanlar olduğunu öğrenir.
• On İkinci Yolculuk: Profesör Tarantoga'nın zamanı hızlandıran yeni icadını, Mikrosefaller denen küçük kafalıların gezegeninde dener; bir uygarlığın tarihini dışarıdan hızlandırmaya kalkmanın sonuçları alaya alınır.
• On Üçüncü Yolculuk: Usta Oh adlı bilgeyi bulmaya çıkar, onun yerine Usta'nın ilkeleriyle yönetilen iki gezegene varır. Pinta'da insanlar "ikna yoluyla evrim" denen bir yöntemle balığa dönüşmeye çalışmaktadır; Panta'da herkes birbirinin tıpatıp aynısıdır ve işlerini her gün değiştirir.
• On Dördüncü Yolculuk: Enteropia gezegeninde, kapladığı alan birkaç hektarı bulan dev bir canlıyı avlamaya çıkar ve herkesin bildiği ama kimsenin açıklamadığı "sepulka" denen gizemli nesneler karşısında şaşkına döner.
• Yirminci Yolculuk: Gelecekteki kendisi, Tichy'yi Dünya'nın ve insanlığın tarihini düzeltmeye yönelik bir programın başına geçmeye zorlar.
• Yirmi Birinci Yolculuk: Bin yıl süren "otomorfistler" yönetiminden sonra bedenini ve zihnini dilediği gibi değiştirebilen Dikotika uygarlığını ziyaret eder; bu, transhümanizmin, yani insanın teknolojiyle kendini dönüştürmesi fikrinin hicvidir.
• Yirmi İkinci Yolculuk: Uzaylılara din yaymanın zorluklarını öğrenir. Bir rahibin anlattığına göre, son derece iyi niyetli ve bencillikten uzak bir uzaylı ırk, bir Hristiyan için şehitliğin en yüce şeylerden biri olduğunu duyunca, rahibin meslektaşına bu "iyiliği" yapmıştır.
• Yirmi Üçüncü ve Yirmi Dördüncü Yolculuklar: Birinde, sakinlerinin yer kazanmak için kendilerini sık sık "atom tozu" olarak sakladığı minicik bir gezegen; ötekinde, kusursuz uyum isteyip kendini bir makineye emanet eden ve makine tarafından gezegene hoş desenlerle dizilmiş parlak disklere çevrilen bir halk anlatılır.
• On Sekizinci Yolculuk ve hatıralar: 1971 baskısına eklenen bu öyküde Tichy, evrenimizin doğuşuna yol açan nedeni tek bir elektrondan yaratmaya yardım eder; yani Tichy'nin başarısızlıkları arasında bildiğimiz evrenin kendisi de vardır. "Ijon Tichy'nin Hatıralarından" bölümlerinde ise Tichy, ölümsüz ruhu icat eden Decantor ya da insanlıktan bağımsız bir yapay zekâ geliştiren Doktor Diagoras gibi sınırdaki mucitlerin hikâyelerini anlatır.

Kitabın bir doruk noktası yoktur; her öykü kendi şakasıyla biter. Ama hepsini birleştiren bir fikir vardır: evrende ne kadar uzağa gidersek gidelim, karşımıza çıkan tuhaflıklar çoğu zaman kendi kusurlarımızın büyütülmüş hâlidir.

Yazar ve yazıldığı dönem

Stanisław Lem 1921'de, o sırada Polonya'ya ait olan Lwów'da (bugün Ukrayna'daki Lviv) doğdu. Nazi işgali yıllarını Yahudi ailesiyle birlikte sahte belgelerle yaşayarak atlattı. Savaştan sonra aile Kraków'a yerleşti; Lem burada Jagiellonian Üniversitesi'nde tıp okudu, ama ömür boyu sürebilecek bir askerî doktorluktan kaçınmak için bitirme sınavlarına bilerek girmedi. 1946'da edebiyata başladı, ilk kitabı Astronotlar 1951'de çıktı. 1957'de hem ilk felsefi kitabı Diyaloglar'ı hem de Yıldız Güncesi'ni yayımladı; aynı yıl Kraków Kenti Edebiyat Ödülü'nü aldı. Dünya çapında en çok 1961 tarihli Solaris ile tanınan Lem, 27 Mart 2006'da Kraków'da 84 yaşında öldü.

Öykülerin yazıldığı yıllar Polonya'da sansürün sıkı olduğu yıllardı. Komünist sansürcülerin 1954'teki yayın izninde Tichy öyküleri kapitalist toplumun hicvi olarak tanımlanmıştı; ama sansürcüler, aynı öykülerin komünist toplumla olan sayısız benzerliğini fark etmemişti. 1954 derlemesine ve 1957 baskısına giren Yirmi Altıncı ve Son Yolculuk ise Soğuk Savaş'ı komünizm yanlısı bir bakışla hicveden bir öyküydü; Lem onu sonraki baskılara almadı ve 1971 baskısının uydurma önsözünde Profesör Tarantoga, bu yolculuğun Tichy'nin kaleminden çıkmadığını, "apokrif" olduğunu ilan etti. 1983'te yazılan ve anlatıcısının Tichy olduğu kabul edilen Ejderhanın Yararı Üzerine öyküsündeki ejderha ise Sovyetler Birliği'nin ve uydu devletleriyle ilişkisinin bir alegorisidir.

Kitaptaki bilim: zaman döngüleri, yapay zekâ ve tek elektronlu evren

Lem, bilim ve teknoloji üzerine felsefi kitaplar da yazan bir yazardı. 1964'teki Summa Technologiae adlı kitabında sanal gerçekliği ve yapay zekâyı önceden görmüş, insanın kendi evrimini yönlendirmesi gibi fikirleri tartışmıştı. Yıldız Güncesi'nde aynı fikirler şaka kılığında karşımıza çıkar.

Zaman döngüleri. Yedinci Yolculuk'taki gibi insanın kendi geçmiş ve gelecek kopyalarıyla karşılaşması, fizikteki "kapalı zaman benzeri eğri" kavramıyla ilgilidir: uzay-zamanda başladığı noktaya geri dönen bir yol. Genel göreliliğin denklemlerinde böyle eğrilere izin veren çözümler ilk kez 1937'de Willem van Stockum tarafından bulundu, 1949'da Kurt Gödel tarafından doğrulandı; sonra geçilebilir solucan delikleri gibi başka örnekler de eklendi. Bu, geçmişe yolculuğun en azından kuramsal olarak mümkün olabileceği anlamına gelir, ama "büyükbaba paradoksu" gibi çelişkileri de beraberinde getirir. Novikov'un öz tutarlılık ilkesi bu çelişkilerden kaçınmanın bir yolunu önerir. Bazı fizikçiler ise gelecekteki bir kuantum kütleçekimi kuramının bu çözümleri dışlayacağını düşünür; Stephen Hawking bu fikre "kronoloji koruma varsayımı" adını verdi. Doğada gerçek bir zaman döngüsü bugüne kadar gözlenmedi. Ayrıntılar için zaman yolculuğu fiziği sayfamıza bakabilirsiniz.

Zamanı hızlandırmak. On İkinci Yolculuk'taki zaman hızlandırıcısı bir masal aletidir, ama gerçek fizikte zamanın akış hızı gerçekten değişebilir. Görelilik kuramına göre çok hızlı hareket eden ya da güçlü kütleçekimi altındaki bir saat, uzaktaki bir gözlemciye göre daha yavaş işler. Bu yüzden bir uygarlığın tarihini "ileri sarmanın" bilinen tek yolu, gözlemcinin kendi zamanını yavaşlatmasıdır: ışık hızına yakın bir yolculuktan dönen biri için geride kalanlarda çok daha uzun bir süre geçmiş olur. Bu etkiyi zaman genişlemesi ve ikizler paradoksu sayfamızda anlattık.

Robotlar ve yapay zekâ. On Birinci Yolculuk'taki robot gezegeni ve insanlıktan bağımsız bir yapay zekâ geliştiren Doktor Diagoras, Lem'in makinelere bakışının birer parçasıdır. Lem, 2005'teki söyleşilerinde gerçekten zeki robotları hem istenmeyen hem de yapılması imkânsız şeyler olarak gördüğünü söylemişti. Bu şüphecilik, öykülerin alaycı tonunda da hissedilir.

Tek elektronlu evren. On Sekizinci Yolculuk'taki evreni tek bir elektrondan başlatma şakası, fizikteki ilginç bir fikri hatırlatır. Kuramsal fizikçi John Wheeler, 1940 baharında Richard Feynman'a yaptığı bir telefon görüşmesinde, bütün elektron ve pozitronların aslında zamanda ileri geri hareket eden tek bir varlık olabileceğini öne sürmüştü. Feynman bu "tek elektronlu evren" fikrini ciddiye almadığını, ama pozitronun zamanda geriye giden bir elektron gibi ele alınabileceği gözlemini benimsediğini anlatmıştır; bu yorumu 1949'da pozitron kuramı üzerine yazdığı makalesinde kullandı. Evrenin gerçekte nasıl başladığını Büyük Patlama teorisi sayfamızda bulabilirsiniz.

Galaktik bir uygarlıklar topluluğu. Sekizinci Yolculuk'taki Birleşik Gezegenler, galakside çok sayıda uygarlık bulunduğunu varsayar. Gerçekte kaç iletişim kurabilen uygarlık olabileceğini tahmin etmeye çalışan en ünlü araç Drake denklemidir; ama denklemin terimlerinin çoğu hâlâ bilinmiyor ve şimdiye kadar hiçbir dünya dışı uygarlığın izine rastlanmadı.

Etkisi ve uyarlamaları

Lem'in kitapları 50'den fazla dile çevrildi ve 45 milyondan fazla sattı; Amerikalı yazar Theodore Sturgeon 1976'da onu dünyanın en çok okunan bilimkurgu yazarı olarak tanımlamıştı. Yıldız Güncesi İngilizcede iki cilde bölünerek çıktı: Michael Kandel'in çevirisiyle The Star Diaries (New York, 1976) ve Joel Stern ile Maria Swiecicka-Ziemianek'in çevirisiyle Memoirs of a Space Traveller (Londra, 1982). Tichy, Lem'in sonraki kitaplarında da anlatıcı olarak döndü; bunlardan en bilineni 1971 tarihli Kongres futurologiczny (Fütürolojik Kongre) romanıdır. Polonya Meclisi (Sejm) 2021'i "Stanisław Lem Yılı" ilan etti.

• On Dördüncü Yolculuk, 1985'te Sovyetler Birliği'nde Azerbaycanfilm tarafından on dakikalık bir animasyon filme dönüştürüldü.
• On Birinci Yolculuk'taki insan düşmanı robotlar gezegeni fikri, Futurama dizisinin 1999'daki "Fear of a Bot Planet" bölümünde gevşek biçimde kullanıldı.
• Almanya'da ZDF kanalı Mart 2007'den itibaren 15 dakikalık bölümlerden oluşan Ijon Tichy: Raumpilot dizisini yayımladı; sekiz bölümlük ikinci sezon 2011'de geldi.
• Yedinci Yolculuk, 2020'de COVID-19 salgını sırasında internetten canlı yayımlanan bir tiyatro oyununa ve 2021'de Polonya'da Pokój (Oda) adlı bir komedi filmine uyarlandı.

Lem ve kahramanı gökyüzünde de anılıyor: Sovyet gökbilimci Nikolay Çernıh'in keşfettiği bir küçük gezegene 3836 Lem, 2013'te bir başkasına da 343000 Ijontichy adı verildi.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Yıldız Güncesi, Lem'e başlamak için Solaris'ten daha kolay bir kapıdır. Öyküler kısadır, her biri tek başına okunabilir ve mizah ağır basar. Douglas Adams'ın Otostopçunun Galaksi Rehberi'ni sevenler, Tichy'de aynı türden saçma ama zeki bir uzay yolculuğu bulacaktır. İlk okuma için Yedinci ve On Dördüncü Yolculuklar iyi bir başlangıçtır; biri zaman paradokslarıyla, öteki tuhaf bir uygarlığın alışkanlıklarıyla Lem'in iki yüzünü gösterir. Kitabı sevenler Tichy'nin döndüğü Fütürolojik Kongre'ye, ardından Lem'in ciddi yüzünü gösteren Solaris'e geçebilir; Tarkovski'nin bu romandan çektiği film için Solaris (1972) sayfamıza bakabilirsiniz. Aynı yıllarda Sovyet tarafında yazılmış ve uzaylılarla karşılaşmayı çok daha karamsar anlatan bir roman arayanlar için Strugatski kardeşlerin Uzayda Piknik'i iyi bir eşlikçidir.