Apollo 13: Survival

Apollo 13: Survival, 1970'teki Apollo 13 görevinde yaşanan kazayı ve üç astronotun Dünya'ya sağ salim döndürülmesi için verilen mücadeleyi anlatan bir Netflix belgeseli. Peter Middleton'ın yönettiği film, dönemin özgün görüntülerini ve röportajları kullanarak, hikâyeyi bugünden yapılmış canlandırmalar yerine o günlerin kayıtlarıyla aktarıyor. 5 Eylül 2024'te Netflix'te yayınlanan belgesel, ABD-Birleşik Krallık ortak yapımı.

Konusu: Gerçek olay

Apollo 13, Apollo programının yedinci insanlı görevi ve üçüncü Ay inişi olacaktı. 11 Nisan 1970'te Kennedy Uzay Merkezi'nden fırlatılan aracın komutanı Jim Lovell, komuta modülü pilotu Jack Swigert, Ay modülü pilotu ise Fred Haise'di. Swigert ekibe son anda katılmıştı: Asıl pilot Ken Mattingly, kızamıkçığa maruz kaldığı için uçuştan alınmıştı.

Görevin ikinci gününde servis modülündeki oksijen tanklarından biri, rutin bir karıştırma işlemi sırasında hasarlı kablo yalıtımının tutuşmasıyla patladı. İki oksijen tankının içeriği de uzaya boşaldı; bu, hem soluma hem de elektrik üretimi için kullanılan oksijenin kaybı demekti. Ay'a iniş iptal edildi ve tek hedef ekibi canlı geri getirmek oldu.

Görev, uzay programına ilginin azaldığı bir döneme denk geliyordu. Apollo 11 Temmuz 1969'da Kennedy'nin on yılın sonuna kadar Ay'a insan indirme hedefini gerçekleştirmişti; kamuoyunun heyecanı sönmüş, Kongre NASA'nın bütçesini kısmaya başlamıştı. Apollo 13'ün başına gelenler, uzay programına yönelik ilgiyi kısa süreliğine de olsa yeniden canlandırdı.

Belgeselin yapısı

Belgesel, olayların akışını Houston'daki Görev Kontrol Merkezi ile uzaydaki ekip arasında gidip gelerek anlatıyor. Netflix'in tanımıyla film, özgün görüntüler ve röportajlarla astronotları eve döndürmek için yürütülen gergin kurtarma çabasını yeniden kuruyor. Bu yaklaşım, olayı 1995'te sinemaya taşıyan Apollo 13 filmini izlemiş olanlara aynı hikâyenin belgesel tarafını gösteriyor.

98 dakikalık yapım, ses ve kurgu çalışmasıyla dikkat çekti. 2025 İngiliz Akademisi (BAFTA) Televizyon Zanaat Ödülleri'nde belgesel dalında en iyi kurgu (Otto Burnham) ve en iyi ses dallarında aday gösterildi. 46. Haber ve Belgesel Emmy Ödülleri'nde en iyi bilim ve teknoloji belgeseli ile kurgu, ses ve sanat yönetimi dallarında, Critics' Choice Belgesel Ödülleri'nde ise en iyi bilim/doğa belgeseli dalında adaylıkları bulunuyor.

Bilim ne diyor?

Apollo 13'ün kurtuluşu, mühendislik tarihinin en çok örnek gösterilen doğaçlamalarından biri. Uçuş direktörü Gene Kranz, astronotlara Ay modülünü bir "cankurtaran sandalı" gibi kullanmalarını söyledi. Ay modülü iki kişiyi iki gün boyunca Ay yüzeyinde yaşatmak için tasarlanmıştı; Görev Kontrol, onu üç kişiyi dört gün boyunca yaşatacak hâle getiren yeni prosedürler geliştirdi. Ekip kısıtlı enerji, soğuk ve nemli bir kabin ve içme suyu sıkıntısıyla mücadele etti.

En kritik sorun karbondioksitti. Ay modülündeki lityum hidroksit kartuşları üç kişinin bu kadar uzun süre soluduğu havayı temizlemeye yetmiyordu; komuta modülündeki kartuşlar ise farklı biçimde olduğu için Ay modülüne takılamıyordu. Yerdeki mühendisler, prosedür kitaplarının plastik kapakları ve bant gibi araçta bulunan malzemelerle bir bağlantı parçası tasarladı. NASA ekibinin "posta kutusu" adını verdiği bu düzenek Swigert ve Haise tarafından kuruldu ve karbondioksit düzeyi hemen düşmeye başladı.

Dönüş rotası da ayrı bir karar süreciydi. İlk hesaplar ekibi dört gün içinde, ama NASA'nın kurtarma gemilerinin az olduğu Hint Okyanusu'na indiriyordu. Uçuş dinamiği uzmanları farklı seçenekler sundu; sonunda İnsanlı Uzay Uçuşu Merkezi Direktörü Robert Gilruth, Ay modülünün iniş motoruyla yapılacak ve yolculuğu 12 saat kısaltıp inişi Pasifik'e taşıyacak bir ateşlemede karar kıldı. Uçuş kontrolörü John Aaron ise Mattingly ve mühendislerle birlikte, tamamen kapatılan komuta modülünü yeniden çalıştırmak için uçuş sırasında hiç denenmemiş bir prosedür hazırladı. Girişten hemen önce Ay modülünü komuta modülünden güvenle ayırmanın yolu da Toronto Üniversitesi'nden bir mühendis ekibinin hesaplarıyla bulundu.

Görev beklenmedik bir rekor da bıraktı. Ay'ın uzak tarafından geçerken 14 Nisan'da ekip Dünya'dan 400.171 kilometre uzaktaydı; bu, insanların Dünya'dan en uzağa gittiği rekor olarak 2026'daki Artemis II görevine kadar korundu. Dönüşte iletişim kesintisi beklenenden uzun sürdü ve kontrolörler ısı kalkanının dayanıp dayanmadığından endişe etti. Komuta modülü Odyssey, 17 Nisan 1970'te Güney Pasifik'e, kurtarma gemisi USS Iwo Jima'ya yaklaşık 6,5 kilometre mesafeye indi. Yalnızca ABD'de tahminen 40 milyon kişi inişi canlı izledi.

Kazanın ardından kurulan inceleme kurulu, oksijen tankının uçuş öncesi testlerindeki hataları ve tankın içinde Teflon gibi yanabilir malzemeler bulunmasını sorumlu tuttu. Önerilen değişiklikler Apollo 14'ten itibaren uygulandı.

Etkisi

Belgesel, Apollo 13'ün yalnızca bir kahramanlık hikâyesi değil, yerdeki yüzlerce mühendisin ve kontrolörün ortak başarısı olduğunu hatırlatıyor. Apollo döneminin başka belgesellerini arayanlar Apollo 11 ve Chasing the Moon yapımlarına da göz atabilir.

Kısaca

• Yıl: 2024
• Yönetmen: Peter Middleton
• Süre: 98 dakika
• Platform: Netflix
• Konu: Apollo 13'teki oksijen tankı patlaması ve ekibin Dünya'ya dönüşü
• Adaylıklar: BAFTA Televizyon Zanaat, Haber ve Belgesel Emmy, Critics' Choice Belgesel