Gece Gökyüzü (The Sky at Night)

Televizyon tarihinde bazı programlar bir dönemin, bazıları ise bir ömrün parçası olur. The Sky at Night ikinci gruptan. BBC'de ilk kez 24 Nisan 1957'de yayımlanan program, Sovyetler Birliği'nin ilk yapay uydusu Sputnik'i fırlatmasından altı ay önce başladı. Yani uzay çağına televizyondan tanıklık eden bir kuşak, bu programla büyüdü. Bugün hâlâ yayında olan yapım, yaklaşık yetmiş yıldır aynı işi yapıyor: gökyüzünde neler olup bittiğini sade bir dille anlatmak ve izleyiciyi dışarı çıkıp kendi gözleriyle bakmaya davet etmek.

Programı efsaneleştiren isim ise Sir Patrick Moore. Monoklü, hızlı konuşması ve sınırsız merakıyla tanınan Moore, ilk bölümden 2012'deki ölümüne kadar programı tek başına sundu. Ölümünden sonra, Ocak 2013'te yayımlanan son bölümüyle birlikte 55 yıl boyunca aynı programı sunan kişi olarak televizyon tarihinin en uzun soluklu sunucusu kabul edildi.

Konusu

The Sky at Night'ın bölümleri genellikle o ay gökyüzünde görülebilecek olaylarla, uzay biliminin son gelişmeleriyle ve bir konuğun uzmanlık alanıyla ilgili bir sohbetle şekilleniyor. Parlak bir kuyruklu yıldız, bir meteor yağmuru, bir Ay ya da Güneş tutulması programın gündemine hemen giriyor. Bunun yanında yıldızların yaşam döngüsü, radyo astronomisi, nötron yıldızları, kara delikler ve uzay görevleri gibi konular da ayrıntılı biçimde ele alınıyor.

Program, Rosetta sondasının bir kuyruklu yıldıza inişi ya da Venüs atmosferinde fosfin saptandığı iddiası gibi güncel gelişmeleri de izleyiciye aktardı. Her bölümde yer alan gözlem köşesi ise amatör gökbilimcilere o ay neye, nereye ve hangi saatte bakmaları gerektiğini anlatıyor.

Yapım ve oyuncular

Moore'un döneminde programa konuk olan isimler, gökbilim tarihinin adeta bir resmi geçidi gibi: Samanyolu'nun boyutunu ilk ölçen Harlow Shapley, Fred Hoyle, Carl Sagan, pulsarları keşfeden Jocelyn Bell Burnell, Martin Ryle, Bernard Lovell ve Kraliyet Gökbilimcisi Martin Rees bunlardan yalnızca birkaçı. Neil Armstrong, Buzz Aldrin ve Eugene Cernan gibi astronotlar da programda konuk oldu. Queen grubunun gitaristi ve aynı zamanda astrofizikçi olan Brian May de zaman zaman programa katıldı.

Moore 2004'te salmonella nedeniyle yalnızca bir kez programa çıkamadı; yerine Oxford'lu kozmolog Chris Lintott geçti. Moore'un ölümünden sonra programı Lintott ile Güneş fizikçisi Lucie Green devraldı; 2013'ten itibaren uzay mühendisi Maggie Aderin, 2023'ten itibaren de George Dransfield sunucu kadrosuna katıldı. Pete Lawrence 2004'ten beri gözlem bölümünü hazırlıyor. Program 2013'ten sonra BBC One'dan BBC Four'a taşındı. Açılış müziği ise yıllardır değişmedi: Jean Sibelius'un Pelléas et Mélisande için yazdığı "At the Castle Gate".

Uluslararası Astronomi Birliği, programın 50. yılı onuruna bir asteroide Latince "gece gökyüzü" anlamına gelen Caelumnoctu adını verdi; asteroidin numarası olan 57424 de ilk yayın tarihine, yani 24 Nisan 1957'ye gönderme yapıyor.

Bilim ne diyor?

The Sky at Night, bir belgeselden çok gökbilimin canlı bir arşivi olduğu için bilimsel içeriği zamanla birlikte güncelleniyor. Programın tarihine bakmak, son yetmiş yılda gökbilimin ne kadar değiştiğini görmek için eşsiz bir fırsat sunuyor. Program başladığında insanlık henüz uzaya tek bir araç göndermemişti, Ay'ın arka yüzü hiç görülmemişti ve Güneş dışındaki bir yıldızın çevresinde dolanan tek bir gezegen bile bilinmiyordu. Bugün doğrulanmış ötegezegen sayısı 6.000'i aştı.

Program ilk yıllarında Ay'daki kraterlerin volkanik mi yoksa çarpma kökenli mi olduğu gibi tartışmalara da sahne oldu. Moore bir Ay gözlemcisi olarak bu tartışmanın içindeydi; Apollo görevlerinin getirdiği örnekler kraterlerin çok büyük bölümünün çarpmalarla oluştuğunu kesinleştirdi. Bu, programın eski bölümlerini izlerken akılda tutulması gereken bir nokta: O dönemde dile getirilen bazı görüşler, sonradan yapılan keşiflerle geride kaldı.

Programın güncel bölümleri ise James Webb Uzay Teleskobu'nun gözlemleri, kara delik görüntüleri ve kütleçekim dalgaları gibi en yeni gelişmeleri izliyor. Bilim insanlarının doğrudan konuk olarak katılması, bilgilerin güvenilirliğini artırıyor. Programın ne yazık ki ilk dönem bölümlerinin bir kısmı ya silinmiş ya da canlı yayımlandığı için hiç kaydedilmemiş; bu nedenle arşiv eksik.

Neden izlemeli?

Gökyüzüne ilgi duyan, ama nereden başlayacağını bilemeyen herkes için The Sky at Night iyi bir rehber. Her bölüm yalnızca bilgi vermekle kalmıyor, izleyiciyi dışarı çıkıp gözlem yapmaya teşvik ediyor. Moore dönemine ait arşiv bölümleri ise uzay çağının nasıl doğduğunu, ilk uyduların, Ay inişinin ve gezegen sondalarının o günlerde nasıl karşılandığını görmek için benzersiz bir pencere. Moore'un dediği gibi: Gökbilim büyüleyici bir konu; yukarı bakan herkes, istese de istemese de ilgilenmeye başlıyor.

Kısaca

• İlk yayın: 24 Nisan 1957 (BBC; 2014'ten beri BBC Four)
• Sunucular: Patrick Moore (1957-2013), ardından Chris Lintott, Lucie Green, Maggie Aderin, George Dransfield
• Süre: Bölüm başına yaklaşık 30 dakika; 800'ü aşkın bölüm
• Rekor: Aynı sunucuyla en uzun süre yayımlanan televizyon programı
• Müzik: Sibelius, "At the Castle Gate"