Giordano Bruno

Giordano Bruno (1548 – 17 Şubat 1600), evrenin sonsuz olduğunu, yıldızların birer uzak güneş olduğunu ve çevrelerinde sayısız dünyanın bulunduğunu savunan İtalyan filozof ve Dominiken rahiptir. Kopernik'in Güneş merkezli sistemini benimsedi, ama onu çok daha ileri götürerek merkezi olmayan, sınırsız bir evren tasarladı. Roma Engizisyonu'nda yedi yıl süren yargılamanın ardından 17 Şubat 1600'de Roma'daki Campo de' Fiori meydanında diri diri yakıldı. Ölümü onu sonraki yüzyıllarda bir "bilim şehidi" simgesine dönüştürdü; bugün bilim tarihçileri ise mahkûmiyetinin nedenleri konusunda bu yaygın anlatıdan daha karmaşık bir tablo çiziyor.

Nola'dan Dominiken manastırına

Asıl adı Filippo Bruno olan filozof, 1548'in ocak ya da şubat ayında, o dönem Napoli Krallığı'na bağlı Nola kasabasında doğdu; kesin doğum günü bilinmiyor. On yedi yaşında, 1565'te Napoli'deki San Domenico Maggiore manastırında Dominiken tarikatına girdi. 1572'de rahip oldu, 1575'te teoloji lisansını aldı.

Ancak manastır yılları sorunsuz geçmedi. Hristiyanlığın temel öğretilerinden Teslis (Baba, Oğul ve Kutsal Ruh'un tek Tanrı olduğu inancı) hakkındaki sapkın sayılan görüşleri yüzünden hakkında soruşturma açılınca, 1576'nın başında manastırdan kaçtı. Bu, Avrupa'nın dört bir yanında geçecek on dört yıllık bir sürgünün başlangıcıydı.

Avrupa'da on dört yıllık bir sürgün

Bruno önce Cenevre'ye gitti; burada bir profesöre saldıran bir yazı yayımladığı için tutuklandı ve Kalvinist kilisesince aforoz edildi. Toulouse'da felsefe dersleri verdi, ardından Paris'e geçti. 1581-1583 arasında Paris'te geliştirdiği hafıza teknikleriyle ün kazandı ve Fransa Kralı III. Henri'nin himayesini gördü. Nisan 1583'ten Ekim 1585'e kadar İngiltere'de kaldı, Oxford'da dersler verdi ve şair Philip Sidney ile tanıştı. Oxford'daki tepkiyi inceleyen tarihçi Mordechai Feingold, akademisyenleri rahatsız edenin Bruno'nun fikirlerinden çok tavrı, dili ve kendinden emin üslubu olabileceğini öne sürer.

İngiltere'den sonra Almanya'ya geçti: Wittenberg'de iki yıl ders verdi, 1588'de Prag'a gitti, kısa bir süre Helmstedt'te bulundu ve orada Lutheranlar tarafından da aforoz edildi. Stanford Felsefe Ansiklopedisi'ne göre Bruno, 16. yüzyılda üç büyük mezhebin üçünden de, yani Katolik, Kalvinist ve Lutheran kiliselerinden aforoz edilen bilinen tek filozoftur.

Sonsuz evren ve sayısız dünya

Bruno'nun kozmolojiyle ilgili en önemli eserleri, 1584'te Londra'da yayımlanan İtalyanca diyaloglardır: La cena de le ceneri (Kül Çarşambası Yemeği), De la causa, principio et uno (Neden, İlke ve Bir Üzerine) ve De l'infinito, universo et mondi (Sonsuz, Evren ve Dünyalar Üzerine). Bu eserlerde Kopernik'in Güneş merkezli modelini savundu, ama onu yalnızca hesap kolaylığı sağlayan bir yöntem olarak değil, Aristoteles'in sınırlı, katmanlı evren anlayışını çürüten felsefi bir gerçek olarak gördü.

Stanford Felsefe Ansiklopedisi'nin özetlediği gibi Bruno'ya göre Kopernik, kendi kuramının sonuçlarının tam olarak farkında değildi. Bruno bu sonuçları sonuna kadar götürdü: Evren sonsuzdu, bir merkezi yoktu ve bizimkine benzeyen sayısız güneş sistemiyle doluydu. Ona göre her yıldız uzak bir güneşti ve kendi gezegenleriyle çevriliydi; bu dünyalarda da yaşam olabilirdi. Ateş, hava, su ve toprak gibi öğeler yalnızca Ay'ın altındaki bölgeyle sınırlı değildi, evrenin her yerinde bulunuyordu. Bruno, Kopernik gibi matematikçileri ölçülebilir olanla yetinip aklın ulaşabildiği sonuçlara gitmemekle eleştiriyordu. Hareketin göreliliğini sezdiren gemi benzetmesi de dikkat çekicidir; bu benzetme daha sonra Galileo ile özdeşleşecekti.

Bugün başka yıldızların çevresinde dolanan ötegezegenlerin keşfedilmiş olması, Bruno'nun bu fikrini sık anılan bir öngörü hâline getiriyor. Yine de onun bu sonuca teleskopla ya da ölçümle değil, felsefi ve teolojik bir akıl yürütmeyle ulaştığını unutmamak gerekir. Bruno'nun evreni aynı zamanda canlıydı: Gök cisimlerinin ruhu ve zekâsı olduğunu düşünüyordu. Onun "sayısız dünyası" tek bir sonsuz evrenin içindeki güneşler ve gezegenlerdir; bugünkü çoklu evren kuramlarıyla karıştırılmamalıdır.

Venedik'te tutuklanma ve Roma'da yargılanma

1591'de Frankfurt'tayken Venedikli soylu Giovanni Mocenigo'dan, kendisine ders vermesi için bir davet aldı. 1592'de kısa bir süre Padova'da ders verdi ve oradaki matematik kürsüsüne başvurdu, ama kürsüyü alamadı. Mart 1592'de Venedik'e, Mocenigo'nun yanına geçti. Mocenigo onu Venedik Engizisyonu'na ihbar etti ve Bruno 22 Mayıs 1592'de tutuklandı. Roma'nın iade talebi üzerine Ocak 1593'te Roma'ya gönderildi.

Roma Engizisyonu'ndaki yargılama yedi yıl sürdü; Bruno bu süreyi hapiste geçirdi. Davada Kardinal Roberto Bellarmino da görev aldı. Hakkındaki sekiz sapkın önermenin listesi bugün kayıptır. Tarihçi Luigi Firpo'nun derlemesine göre suçlamalar arasında Teslis'i, İsa'nın tanrısallığını ve bedenlenmeyi reddetmek, Meryem'in bakireliğini inkâr etmek, Ekmek ve Şarap ayinini reddetmek, ruh göçüne inanmak, büyü ve kehanetle uğraşmak ile dünyaların çokluğu ve sonsuzluğu fikrini savunmak vardı.

Bruno görüşlerinden vazgeçmeyi reddetti. 21 Aralık 1599'da, geri alması gereken hiçbir şeyi olmadığını söyledi. Papa VIII. Clemens 20 Ocak 1600'de onu sapkın ilan etti; Engizisyon da tövbe etmeyen, inatçı bir sapkın olarak cezalandırılmasına karar verdi. Olayların çağdaş tanığı Gaspar Schopp'un (Kaspar Schoppe) mektubuna göre Bruno, kararı duyunca yargıçlarına, bu hükmü vermekten onların, kendisinin onu dinlemesinden daha çok korktuğunu söyledi. 17 Şubat 1600 sabahı Campo de' Fiori'ye götürüldü; konuşmasın diye dili bir aparatla bağlandı, bir direğe bağlanarak yakıldı. Eserlerinin tamamı 1603'te Yasak Kitaplar Listesi'ne alındı.

"Bilim şehidi" mi?

Bruno'nun ölümü, 19. yüzyılda İtalyan milliyetçiliğinin kilise karşıtı kanadı için güçlü bir simgeye dönüştü. 1889'da heykeltıraş Ettore Ferrari'nin yaptığı anıt, yakıldığı Campo de' Fiori meydanına dikildi. Anıtın başında konuşan siyasetçiler, akademisyenler ve ateistler Bruno'yu çağının en özgün ve en çok baskı gören özgür düşünürlerinden biri olarak andı. Bu anlatıda Bruno, bilimsel görüşleri yüzünden öldürülmüş bir bilim insanıydı.

Modern bilim tarihçilerinin çoğu bu tabloya çekinceyle yaklaşıyor. Tarihçi Frances Yates, Bruno'nun sayısız dünya ya da Dünya'nın hareketi fikri yüzünden yargılandığı anlatısını bir efsane olarak niteler ve teolojik sapkınlıkların belirleyici olduğunu savunur; ancak onun felsefi görüşlerinin bu sapkınlıklardan ayrılamayacağını da kabul eder. Stanford Felsefe Ansiklopedisi, 1600'de Kopernik sistemi hakkında resmî bir Katolik tutumu bulunmadığını ve idamın Kopernik kozmolojisini destekleyen yazılarıyla ilgisi olmadığını belirtir. Michael J. Crowe da kilise yetkililerini kozmolojik öğretilerinden çok İsa'nın tanrısallığını reddetmesinin ve büyüyle suçlanmasının rahatsız ettiğini yazar.

Öte yandan kozmolojinin davada hiç yer almadığını söylemek de doğru değil. Joel Shackelford'a göre Bruno, büyük olasılıkla bir dizi sapkınlıkta ısrar ettiği için yakıldı; dünyaların çokluğu öğretisi bunların arasında öne çıkıyordu, ama tek başına değildi. Kısacası tarihçilerin büyük kısmı Bruno'yu, Güneş merkezli sistemi savunduğu için öldürülen bir "bilim şehidi"nden çok, kozmoloji, teoloji ve büyüyü iç içe geçiren aykırı bir düşünür olarak görüyor. Görüşlerinden vazgeçmeyi reddederek ölmesi ise onu bugün de düşünce özgürlüğüyle birlikte anılan bir isim yaptı.

Vatikan'ın tutumu da zaman içinde değişti. 1942'de Kardinal Giovanni Mercati kilisenin onu mahkûm etmekte haklı olduğunu yazmıştı. Ölümünün 400. yılı olan 2000'de Kardinal Angelo Sodano idamı "üzücü bir olay" olarak nitelendirdi, ama Engizisyon yargıçlarının niyetini de savundu; aynı yıl Papa II. Ioannes Paulus, hakikat adına şiddet kullanılmasından ötürü genel bir özür diledi. Ancak Bruno hakkındaki suçlamalar resmî olarak geri alınmadı.

Mirası

Bruno bugün hem felsefe tarihinde hem de evrende başka dünyalar fikrinin geçmişinde önemli bir yer tutuyor. Ay'ın uzak yüzündeki 22 kilometre çaplı bir krater onun adını taşır; 5148 Giordano ve 13223 Cenaceneri adlı asteroitler de ona ve eserine adanmıştır. Campo de' Fiori'deki anıtın kaidesindeki yazıt, anıtı Bruno'ya onun öngördüğü çağın diktiğini söyler.

Verileri göster

1548	Nola'da doğdu
1565	Dominiken tarikatına girdi
1576	Napoli'deki manastırdan kaçtı
1584	Londra'da diyaloglar
1592	Venedik'te tutuklandı
1593	Roma Engizisyonu'na gönderildi
1600	Campo de' Fiori'de yakıldı
1889	Meydana anıtı dikildi

Kısaca

• 1548'de Nola'da doğdu; asıl adı Filippo Bruno'ydu, 1572'de Dominiken rahip oldu.
• 1576'da manastırdan kaçtı; Cenevre, Paris, Londra, Oxford, Wittenberg ve Prag'da yaşadı.
• Kopernik'in Güneş merkezli sistemini benimseyip sonsuz, merkezsiz ve sayısız güneş sistemiyle dolu bir evren önerdi.
• 1592'de Venedik'te tutuklandı, Roma Engizisyonu'nda yedi yıl yargılandı.
• 17 Şubat 1600'de Roma'da yakıldı; suçlamaların çoğu teolojikti, dünyaların çokluğu da aralarındaydı.
• "Bilim şehidi" nitelemesi tarihçiler arasında tartışmalı; Ay'da bir krater onun adını taşıyor.