Molla Fenari

Molla Fenari (asıl adıyla Şemseddin Mehmed bin Hamza el-Fenari), 14. yüzyılın ikinci yarısı ile 15. yüzyılın başında yaşamış bir Osmanlı âlimi, müderrisi ve kadısıdır. Mantık, fıkıh usulü ve tasavvuf alanlarındaki eserleriyle tanınır; Osmanlı Devleti'nin ilk şeyhülislamı olarak anılır. Astronomi tarihindeki yeri ise bir öğrencisinden gelir: Bursa'da Kadızade-i Rumi'ye astronomi ve matematik okuttu, onun yeteneğini fark edip dönemin büyük bilim merkezlerine gitmesini öğütledi. Kadızade bu yolun sonunda Semerkant'a ulaştı ve Uluğ Bey'in gözlemevinin önde gelen gökbilimcilerinden biri oldu.

Kökeni ve eğitimi

Molla Fenari'nin 1350'de doğduğu kabul edilir; ölüm yılı kaynaklarda 1430 ve 1431 olarak farklı geçer. Doğum yeri ve aile geçmişi iyi bilinmez. Adındaki “Fenari” nisbesi de farklı biçimlerde açıklanır: kimi kaynaklar onu Maveraünnehir'de bir kasabaya, kimileri Bursa yakınındaki bir yerleşime, kimileri de babasının kandil (fener) yapımcılığına bağlar. Türkçe kaynaklara göre babası tasavvufla uğraşıyordu ve ilk tasavvuf derslerini ondan aldı.

Medrese öğreniminde Alaüddin Esved ve Cemaleddin Aksarayi gibi hocaların derslerine devam etti. Ardından Memlük yönetimindeki Mısır'a giderek Hanefi fıkıh âlimi Ekmeleddin el-Babertî'den ders aldı.

Kariyeri

Yıldırım Bayezid 1390'da onu Bursa kadısı yaptı. Bayezid'in ölümünün ardından çıkan taht kavgaları döneminde ülkeden ayrıldı; Mısır'da ve Hicaz'da ders verdi, bir süre de Karamanoğulları'nın hizmetinde bulundu ve fıkıh usulü üzerine kitabını bu dönemde yazdı. II. Murad 1421'de tahta çıkınca onu Bursa'ya geri çağırdı ve 1424'te Osmanlı belgelerinde “Müfti'l-Enam” diye geçen göreve atadı; bu makam sonraki yüzyılda şeyhülislamlığa dönüştü. Fenari bu görevi müderrislik ve kadılıkla birlikte ölümüne kadar sürdürdü.

Kadızade-i Rumi'nin hocası

Bursa'da medrese öğrenimine başlayan genç Selahaddin Musa, yani sonraki adıyla Kadızade-i Rumi, Molla Fenari'nin öğrencisi oldu. Türkçe kaynaklara göre ondan fıkıh, astronomi ve matematik okudu; St Andrews Üniversitesi'nin matematik tarihi arşivi de Kadızade'nin geometri ve astronomiyi Fenari'den öğrendiğini yazar. Kadızade, daha 1383'te Bursa'dayken aritmetik ve cebir üzerine bir eser yazmıştı.

Fenari, öğrencisinin matematik ve astronomideki yeteneğini görünce ona çağın en iyi matematikçileriyle tanışabileceği Horasan ya da Maveraünnehir'e gitmesini öğütledi. Kadızade önce hocasının teşvikiyle Horasan'a gitti, ardından yine Fenari'nin görmesini önerdiği Buhara ve Semerkant'a doğru 1407'de yola çıktı. Semerkant'ta Uluğ Bey'in hocası oldu, Uluğ Bey gözlemevinde çalıştı ve 992 yıldızın konumunu veren Zic-i Sultani'nin hazırlanmasına katkıda bulundu. Semerkant'taki öğrencileri arasında, sonradan İstanbul'a gelecek olan Ali Kuşçu da vardı.

Fenari'nin kendisinin astronomi üzerine bilinen bir eseri yoktur. Onun bu alandaki önemi, Anadolu'dan Semerkant'a, oradan yeniden İstanbul'a uzanan bilim zincirinin ilk halkalarından birinde öğretmen olarak bulunmasıdır. Bu zincir, Türk astronomi tarihinin başlangıç bölümlerinden birini oluşturur.

Eserleri

• Îsâgûcî Şerhi (el-Fevâidü'l-Fenâriyye): Esîrüddin el-Ebherî'nin ünlü mantık kitabına yazdığı şerhtir; İslam dünyasında yaygın biçimde okundu ve 1886'da İstanbul'da basıldı.
• Fusûlü'l-Bedâyi' fî Usûli'ş-Şerâyi': Fıkıh usulü üzerine eseridir.
• Misbâhu'l-Üns: Sadreddin Konevî'nin Miftâhu'l-Gayb adlı eserine yazdığı şerhtir.
• Enmûzecü'l-Ulûm: Bilimlerden örnekler veren ansiklopedik bir eserdir. Türkçe kaynaklar onun eserleri arasında sayar; İngilizce kaynaklar ise asıl yazarın oğlu Mehmed Şah Fenari olduğunu belirtir.

Bilmeye değer

• Bursa kadısıyken mahkemede Yıldırım Bayezid'in tanıklığını kabul etmediği anlatılır.
• Müftülerin maaşı düşük olduğu için geçimini sağlamak üzere ipekçilik de yaptığı aktarılır.
• 1419 ve 1429'da iki kez hacca gitti, dönüşlerinde Mısır'da ders verdi.
• 2016 yapımı “Somuncu Baba: Aşkın Sırrı” filminde Emin Olcay tarafından canlandırıldı.

Fotoğraf: Mustafa Duman · CC BY 3.0 · Wikimedia Commons