Margot Lee Shetterly

Margot Lee Shetterly kimdir?

Margot Lee Shetterly (doğumu 30 Haziran 1969, Hampton, Virginia), NASA'nın erken döneminde "insan bilgisayar" olarak çalışan Afrikalı Amerikalı kadın matematikçilerin hikâyesini anlatan Gizli Sayılar (Hidden Figures, 2016) kitabının yazarıdır. Kurgu dışı yazar olan Shetterly, yazarlığa geçmeden önce yatırım bankacılığında ve medya girişimlerinde çalıştı. İlk kitabı Amerika'da en çok satanlar listesinin zirvesine çıktı, aynı yıl sinemaya uyarlandı ve uzay yarışının unutulmuş emekçilerini geniş bir kitleye tanıttı. Bugün adı, ABD uzay programının görünmeyen yüzünü belgeleyen yazar ve araştırmacı olarak anılır.

Hayatı: Langley'in gölgesinde bir çocukluk

Margot Lee, Virginia eyaletinin Hampton kentinde doğdu. Babası Robert Lee III, NASA'nın Langley Araştırma Merkezi'nde araştırmacı bilim insanıydı; annesi Margaret G. Lee ise tarihsel olarak siyahi öğrencilere hizmet veren Hampton Üniversitesi'nde İngiliz dili ve edebiyatı dersleri veriyordu. Langley, NASA'nın öncülü NACA'nın (Ulusal Havacılık Danışma Komitesi) 1917'de kurduğu laboratuvardan doğmuştu ve bugün NASA'nın en eski saha merkezidir ve Hampton'daki pek çok siyahi ailenin bir üyesi orada çalışıyordu. Shetterly bu çevrede büyüdü; NASA'da mühendis, matematikçi ya da teknisyen olarak çalışan komşular onun için sıradan bir manzaraydı.

Phoebus Lisesi'ni bitirdikten sonra Virginia Üniversitesi'nin McIntire Ticaret Okulu'ndan mezun oldu. Ardından New York'a taşındı ve birkaç yıl yatırım bankacılığında çalıştı: önce J.P. Morgan'ın döviz işlem masasında, sonra Merrill Lynch'in sabit getirili sermaye piyasaları biriminde. Daha sonra medya sektörüne geçerek HBO'nun finanse ettiği Volume.com sitesi gibi çeşitli girişimlerde görev aldı.

2005'te eşi, yazar ve tarihçi Aran Shetterly ile birlikte Meksika'ya taşındı. Çift, ülkedeki İngilizce konuşan yabancılara yönelik Inside Mexico adlı dergiyi kurdu ve 2009'a kadar yayımladı. 2010-2013 arasında Meksika turizm sektörüne içerik pazarlama ve editörlük danışmanlığı yaptılar. Gizli Sayılar üzerindeki araştırmasına da bu yıllarda, 2010'da başladı.

Gizli Sayılar: kitabın doğuşu

Shetterly, kitabın kahramanlarından bazılarını çocukken Pazar okulu öğretmeni Kathaleen Land aracılığıyla duymuştu; Land da Langley'de bilgisayar olarak çalışmış kadınlardan biriydi. "Bilgisayar" sözcüğü o yıllarda bir makineyi değil, bir meslek unvanını anlatıyordu: rüzgâr tüneli deneylerinden ve uçuş testlerinden gelen verileri elle, hesap makineleri ve tablolarla işleyen, çoğu kadın matematikçiler. Shetterly yetişkin olarak bu hikâyeye döndüğünde, babasının birlikte çalıştığı bazı insanların aslında uzay tarihinin kilit isimleri olduğunu fark etti.

Kitap 1930'lardan 1960'lara uzanan dönemi ele alır ve ırk ayrımının yasal olduğu Virginia'da, ayrı tutulan "Batı Bölgesi Bilgisayarları" biriminde başlayan kariyerleri izler. Merkezde üç kadın vardır: birimin yöneticiliğine yükselen ve elektronik bilgisayarlar geldiğinde programlamaya geçen Dorothy Vaughan, NASA'nın ilk siyahi kadın mühendisi olan Mary Jackson ve Mercury ile Apollo görevleri için yörünge hesapları yapan Katherine Johnson. Kitapta ayrıca ses üstü uçuş ve sonik patlama araştırmalarıyla tanınan, Langley'de üst düzey yönetici kadrosuna (Senior Executive Service) yükselen ilk Afrikalı Amerikalı kadın Christine Darden'ın hikâyesi de yer alır.

Kitabın asıl gücü, bu kadınları tek tek "dâhi" figürler olarak değil, bir kurum tarihinin parçası olarak anlatmasıdır. Shetterly, hem kadın hem siyahi olmanın getirdiği çifte engeli, ayrı yemekhaneleri ve tuvaletleri, terfi için verilen uzun mücadeleleri belgelere ve sözlü tarih görüşmelerine dayanarak aktarır. Böylece soğuk savaş döneminin uzay yarışı, Amerikan sivil haklar hareketiyle aynı sahnede okunur.

Kitaptan filme

Shetterly kitabı henüz yazarken film hakları satıldı; proje yapımcı Donna Gigliotti'nin Levantine Films şirketi tarafından üstlenildi. Kitap 2016'da HarperCollins'e bağlı William Morrow yayınevinden çıktı ve The New York Times kurgu dışı en çok satanlar listesinde birinci sıraya yükseldi.

Theodore Melfi'nin yönettiği ve Melfi ile Allison Schroeder'ın senaryosunu yazdığı Gizli Sayılar filmi 25 Aralık 2016'da vizyona girdi. Katherine Johnson'ı Taraji P. Henson, Dorothy Vaughan'ı Octavia Spencer, Mary Jackson'ı Janelle Monáe canlandırdı; Kevin Costner da kadroda yer aldı. Film En İyi Film, En İyi Uyarlama Senaryo ve Octavia Spencer için En İyi Yardımcı Kadın Oyuncu dallarında üç Oscar adaylığı aldı ve yaklaşık 25 milyon dolarlık bütçesine karşılık 231,3 milyon dolar hasılat yaptı.

Shetterly, film ile kitap arasındaki farkları anlayışla karşıladığını açıkça söyledi. Sinemanın zaman çizelgelerini sıkıştırması ve birkaç gerçek kişiyi tek karakterde birleştirmesi kaçınılmazdı; ama yazar, izleyicinin bu işleri yalnızca birkaç kişinin yaptığını sanmasından kaygılandığını, gerçekte bir başarının arkasında katman katman ekipler, şubeler ve bölümler bulunduğunu vurguladı. Filmde hangi sahnelerin gerçeğe dayandığını ayrıntılı olarak Gizli Sayılar'da neler gerçek? yazımızda inceledik.

Kitabın 8-12 yaş okurları için hazırlanan Genç Okur Baskısı da 2016'da çıktı. 2018'de ise Laura Freeman'ın resimlediği, dört-sekiz yaş arası çocuklara yönelik resimli kitap Hidden Figures: The True Story of Four Black Women and the Space Race yayımlandı.

Bilimle ilişkisi: İnsan Bilgisayar Projesi

Shetterly bir bilim insanı değildir; katkısı bilim tarihine ve bilimin kimler tarafından yapıldığına dairdir. 2013'te kurduğu İnsan Bilgisayar Projesi (The Human Computer Project), NACA ve NASA'nın ilk yıllarında bilgisayar ve matematikçi olarak çalışan bütün kadınların emeğini arşivlemeyi amaçlar. Proje yalnızca kitapta adı geçen birkaç ünlü ismi değil, kayıtlarda adı bile zor bulunan yüzlerce kadını hedefler.

Bu çalışmanın önemi şuradadır: uçak kanadı tasarımından süpersonik uçuşa, ilk Amerikan insanlı yörünge uçuşlarından Ay yolculuğuna kadar pek çok mühendislik başarısı, binlerce sayfalık elle yapılmış hesaba dayanıyordu. İlk yörünge uçuşunu yapan Amerikalı John Glenn'in Mercury görevi için yörünge analizini Katherine Johnson'ın yapması bu emeğin en bilinen örneğidir. Shetterly'nin araştırmaları, bilimsel ilerlemenin yalnızca adı makalelerin başında yazan kişilerle değil, verileri işleyen, doğrulayan ve programlayan geniş ekiplerle mümkün olduğunu gösterdi. NASA'nın Langley merkezinde 2014'teki Kadın Tarihi Ayı'nın açılış konuşmasını da "NACA ve NASA'nın Kadın Matematikçileri" başlığıyla o yaptı.

Ödülleri

• 2014: Alfred P. Sloan Vakfı kitap bursu (Gizli Sayılar için)
• 2017: Anisfield-Wolf Kitap Ödülü, kurgu dışı (Gizli Sayılar)
• 2017: NAACP Image Ödülü, En İyi Edebî Eser, kurgu dışı
• Mathical Onur Listesi (Gizli Sayılar)
• Virginia Beşerî Bilimler Vakfı'ndan İnsan Bilgisayar Projesi için iki burs
• 12 Mayıs 2018: Worcester Politeknik Enstitüsü'nün 150. mezuniyet töreninde fahri doktora

Kitapları

• Gizli Sayılar (Margot Lee Shetterly): NASA'nın insan bilgisayarları ve kitabın özeti (2016)

Etkisi

Gizli Sayılar, uzay yarışının popüler anlatısını değiştiren kitaplardan biri oldu. Daha önce astronotlar ve yöneticiler üzerinden anlatılan bu dönem, Shetterly'den sonra hesap masalarındaki kadınlarla birlikte anılır hâle geldi. Kitap ve film, Katherine Johnson, Dorothy Vaughan ve Mary Jackson'ın adlarını geniş kitlelere tanıttı; okullarda bilim, matematik ve tarih derslerinde başvurulan bir kaynağa dönüştü.

Shetterly'nin yaklaşımı, astronot anılarından ve mühendislik tarihlerinden farklı bir kapı açar. Aynı dönemi astronotların gözünden okumak isteyenler Tom Wolfe'un The Right Stuff kitabına bakabilir; Shetterly'nin kitabı ise bu kahramanlık anlatısının arka planında kalan hesaplara ve onları yapan insanlara odaklanır. Yazarın en kalıcı katkısı da belki budur: uzay tarihini yalnızca roketler ve kaptanlar üzerinden değil, o roketleri mümkün kılan sayılar ve o sayıları üreten insanlar üzerinden okumayı öğretmesi.