Dorothy Vaughan

Dorothy Vaughan (Dorothy Jean Johnson Vaughan, 20 Eylül 1910 – 10 Kasım 2008), ABD'nin havacılık araştırma kurumu NACA'nın Langley laboratuvarında çalışan Afro-Amerikalı bir matematikçi ve bilgisayar programcısıdır. "İnsan bilgisayar" olarak işe başladığı Langley'de, yalnız siyahi kadın matematikçilerden oluşan ayrı tutulmuş "Batı Hesaplama" (West Area Computing) biriminin başına geçti ve NACA'nın ilk siyahi yöneticisi oldu. Elektronik bilgisayarlar geldiğinde FORTRAN programlama dilinde uzmanlaştı. Hikâyesi, Margot Lee Shetterly'nin 2016'da yayımlanan "Hidden Figures" (Türkçede "Gizli Sayılar") kitabı ve aynı adlı filmle geniş kitlelere ulaştı.

Kansas City'den Farmville'e

Vaughan, Missouri'nin Kansas City kentinde doğdu. 1929'da Wilberforce Üniversitesi'nden matematik dalında üstün başarıyla (cum laude) lisans derecesi aldı. Howard Üniversitesi'nde yüksek lisans yapma önerilerini geri çevirdi ve öğretmenliği seçti. Virginia'nın Farmville kasabasındaki Robert Russa Moton Lisesi'nde 14 yıl matematik öğretmenliği yaptı.

Bir "geçici savaş işi"

İkinci Dünya Savaşı sürerken Virginia'daki Langley Anma Havacılık Laboratuvarı'nda (Langley Memorial Aeronautical Laboratory) havacılık deneylerinden çıkan verileri işleyecek insanlara duyulan ihtiyaç hızla büyüyordu. Bu işi yapan, hesap makineleriyle uzun matematik işlemlerini elle yürüten çalışanlara o yıllarda "bilgisayar" (computer) deniyordu. Vaughan, Aralık 1943'te öğretmenliği bırakıp laboratuvara katıldı. NASA'da yayımlanan biyografisinde, bunun geçici bir savaş işi olacağını düşündüğü anlatılır. İşe alınması, savunma sanayisinde ayrımcılığı yasaklayan 8802 sayılı Başkanlık Kararnamesi'nden iki yıl sonraya denk geldi.

Ayrımcılık yasağı her şeyi değiştirmemişti. Virginia'da yürürlükteki ırk ayrımı yasaları (Jim Crow yasaları), yeni işe alınan siyahi kadın matematikçilerin beyaz meslektaşlarından ayrı çalışmasını gerektiriyordu. Vaughan da bu yüzden Batı Hesaplama adıyla bilinen, tümü siyahi kadınlardan oluşan birime yerleştirildi. Birimin çalışanları başlangıçta ayrı yemekhane ve tuvalet kullanmak zorundaydı.

NACA'nın ilk siyahi yöneticisi

1949'da Vaughan Batı Hesaplama'nın başına geçti; görevi önce vekâleten üstlendi, ardından kalıcı olarak atandı. Böylece NACA'nın ilk siyahi yöneticisi ve kurumun sayılı kadın yöneticilerinden biri oldu. Bu görevden önce birimi beyaz yöneticiler Margery Hannah ve Blanche Sponsler yönetmişti.

Yöneticilik ona laboratuvarın her yerinde görünürlük kazandırdı. Vera Huckel ve Sara Bullock gibi beyaz "bilgisayarlarla" birlikte, hesap makineleri için cebirsel yöntemleri derleyen bir el kitabı hazırladı. Mühendisler, belirli bir iş için hangi matematikçinin en uygun olduğu konusunda onun değerlendirmesine güveniyordu. NASA'nın aktarımına göre Vaughan, birimindeki kadınların kararlı bir savunucusuydu; terfi ya da maaş artışını hak eden başka gruplardaki beyaz kadın çalışanlar için bile araya girdi.

Batı Hesaplama, Langley'deki uzay programının öne çıkan isimlerinin yetiştiği yer oldu. NASA, birimden gelen isimler arasında Mary Jackson, Katherine Johnson, Eunice Smith ve Kathryn Peddrew'i sayar; Christine Darden gibi sonraki kuşak matematikçiler de bu mirasın parçası olarak anılır.

Elektronik bilgisayarlar ve FORTRAN

1958'de NACA'nın yerini NASA aldı ve ayrı tutulan birimler kaldırıldı. Vaughan ve Batı Hesaplama'nın diğer çalışanları, NASA'nın deyişiyle elektronik hesaplamanın ön cephesinde çalışan, ırk ve cinsiyet bakımından karma bir ekip olan Analiz ve Hesaplama Bölümü'ne (Analysis and Computation Division, ACD) geçti.

Vaughan 1961'de elektronik hesaplama alanına geçti. Dijital bilgisayarlara geçişe hazırlanmak için FORTRAN programlama dilini hem kendisi öğrendi hem de çalışma arkadaşlarına öğretti; zamanla uzman bir FORTRAN programcısı oldu. Scout fırlatma aracı programına da katkıda bulundu.

Langley'deki 28 yıllık kariyerini 1971'de, 61 yaşında emekliye ayrılarak noktaladı. NASA'daki biyografisi, Vaughan'ın sonraki yıllarda yeniden bir yöneticilik görevi istediğini ama bunu hiçbir zaman elde edemediğini de not eder. 10 Kasım 2008'de Virginia'nın Hampton kentinde hayatını kaybetti.

"Gizli Sayılar" ve gecikmiş onur

Margot Lee Shetterly'nin 2016'da yayımlanan "Hidden Figures" kitabı ve aynı adı taşıyan film, bu kadınları geniş kitlelere tanıttı. Filmde Vaughan'ı Octavia Spencer canlandırdı. Shetterly, NASA'nın Vaughan biyografisinin de yazarıdır.

Ardından resmî onurlar geldi. 2019'da Vaughan ABD Kongresi Altın Madalyası'na layık görüldü. Aynı madalya Katherine Johnson, Mary Jackson ve Christine Darden'a, ayrıca NACA ve NASA'da 1930'lardan 1970'lere kadar bilgisayar, matematikçi ve mühendis olarak çalışan bütün kadınlar adına da verildi; madalyalar 18 Eylül 2024'te ABD Kongre Binası'nda düzenlenen bir törenle sunuldu. Yine 2019'da Ay'ın uzak yüzündeki bir krater onun adını aldı. 6 Kasım 2020'de fırlatılan ÑuSat 12 adlı uydu da onun adını taşıyor. 19 Temmuz 2024'te NASA Johnson Uzay Merkezi'nin merkezi veri ofisi olan Bina 12'nin adı, Apollo'nun Kadınları onuruna "Dorothy Vaughan Merkezi" olarak değiştirildi.

Verileri göster

1910	Kansas City'de doğdu
1929	Wilberforce'tan mezun oldu
1943	Langley'de işe başladı
1949	Batı Hesaplama'nın başında
1958	NASA kuruldu, ACD'ye geçti
1971	Emekli oldu
2019	Kongre Altın Madalyası verildi
2024	Bina 12'ye adı verildi

Neden önemli?

Vaughan, havacılık ve uzay araştırmalarının arka planındaki büyük hesap emeğini yürüten kadınların en görünür temsilcilerinden biri. Ayrımcılığın yasayla dayatıldığı bir ortamda birimini yönetti, çalışanları için hak aradı ve elle hesaplamadan elektronik bilgisayara geçişi önceden görüp kendini ve ekibini buna hazırladı. Batı Hesaplama'dan yetişen isimlerle birlikte, NASA'nın erken döneminin bugün daha eksiksiz anlatılmasını sağlayan hikâyelerin merkezinde duruyor.

Kısaca

• 1910'da Kansas City'de doğdu; 1929'da Wilberforce Üniversitesi'nde matematik okudu.
• 14 yıl Farmville'deki Moton Lisesi'nde matematik öğretmenliği yaptı.
• Aralık 1943'te Langley'de ayrı tutulan Batı Hesaplama birimine katıldı.
• 1949'da birimin başına geçerek NACA'nın ilk siyahi yöneticisi oldu.
• 1958'den sonra Analiz ve Hesaplama Bölümü'nde FORTRAN uzmanı oldu, Scout programına katkı verdi.
• 1971'de emekli oldu; 2019'da Kongre Altın Madalyası'na layık görüldü, Ay'daki bir krater onun adını taşıyor.