Hector Servadac (Jules Verne): kuyruklu yıldızda yolculuk, bilimi ve okuma rehberi

Hector Servadac, Jules Verne'in 1877'de yayımlanan romanıdır. İngilizcede daha çok Off on a Comet (Bir Kuyruklu Yıldızda), Türkçede ise Güneş Sisteminde Seyahat ve Kuyrukluyıldızda Yolculuk adlarıyla bilinir. Roman, Dünya'yı sıyırıp geçen bir kuyruklu yıldızın Akdeniz kıyılarından koparıp götürdüğü bir avuç insanın, iki yıl boyunca Güneş Sistemi'nde dolaşmasını anlatır. Verne'in "Olağanüstü Yolculuklar" (Voyages extraordinaires) dizisinin 15. kitabıdır ve yazarın uzaya en uzun süre açıldığı romanlardan biridir.

Kitap ne anlatıyor?

Kahramanımız Yüzbaşı Hector Servadac, Cezayir kıyısında görevli, şiir yazmayı seven, biraz havai bir Fransız subayıdır. Yanında sadık emir eri Ben-Zouf vardır. Roman, Servadac'ın bir Rus soylusu olan Kont Timascheff ile düelloya hazırlandığı bir sabah açılır; ikisi de aynı genç dula ilgi duymaktadır. Düello hiç yapılamaz: 1 Ocak gecesi büyük bir sarsıntı olur ve dünya bir anda değişir.

Güneş batıdan doğmaktadır, gün ile gece altışar saate inmiştir, insanlar adım attıklarında metrelerce sıçramaktadır ve su olması gerekenden çok daha düşük bir sıcaklıkta kaynamaktadır. Servadac ile Ben-Zouf önce bunun bir deprem olduğunu sanır. Kıyıyı dolaştıkça Akdeniz'in tanıdık kıyılarının yok olduğunu, kendilerinin bir adada mahsur kaldığını fark ederler. Kısa süre sonra Kont Timascheff'in yatı Dobryna ile karşılaşırlar ve birlikte bu yeni dünyanın sınırlarını keşfe çıkarlar.

Kitabın ilk yarısı bir bulmaca gibi ilerler: Ne olmuştur, neredeler, Dünya nereye gitmiştir? Okur cevabı karakterlerle birlikte, gözlem ve hesapla adım adım öğrenir. İkinci yarı ise bir hayatta kalma ve uzay yolculuğu romanına dönüşür. Verne, karakterlerine soğukla, karanlıkla ve yiyecek kıtlığıyla boğuşturur; bir yandan da okura gezegenlerin yörüngeleri, kütleçekim ve Kepler yasaları hakkında küçük dersler verir.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

Servadac ve arkadaşları zamanla gerçeği anlar: Gallia adı verilen bir kuyruklu yıldız Dünya'yı sıyırmış, Akdeniz'den deniz suyu, havası ve birkaç kara parçasıyla birlikte bir dilim koparıp uzaya taşımıştır. Gallia'nın üstünde farklı uluslardan otuzdan fazla insan kalmıştır: Fransızlar, Ruslar, birkaç İspanyol, Cebelitarık'taki kayalık parçasında inatla nöbet tutan on üç İngiliz askeri, küçük bir İtalyan kız olan Nina ve gemisinde bütün malını taşıyan, açgözlü bir tüccar olarak çizilmiş Isaac Hakkabut.

Yolculuğun ortasında ekip, denize atılmış imzasız notların peşine düşer ve sonunda bunları yazan kişiyi, Balear Adaları'ndan Formentera'da kalmış huysuz gökbilimci Palmyrin Rosette'i bulur. Kuyruklu yıldızı ilk keşfeden ve yörüngesini hesaplayan odur. Rosette'in hesabına göre Gallia, Venüs'ün yörüngesinin içine kadar inmiş, ardından Mars'ı ve asteroit kuşağını geçip Jüpiter'in yörüngesinin ötesine doğru yol alacaktır. Yol üstünde Nerina adlı küçük bir asteroidi de yakalayıp kendine uydu yapmıştır. Gökbilimcinin en çarpıcı sonucu, kuyruklu yıldızın tam iki yıl sonra Dünya ile aynı noktada yeniden buluşacağıdır.

Güneş'ten uzaklaştıkça soğuk dayanılmaz hale gelir. Topluluk, sıcaklığını koruyan etkin bir yanardağın içindeki galerilere yerleşir ve uzun Gallia kışını orada geçirir. Rosette, kuyruklu yıldızın kütlesini bulmak için gümüş paralarla ve yaylı kantarla ilginç ölçümler yapar; Gallia'nın kayalarının büyük ölçüde altın içeren bir bileşikten oluştuğunu ilan eder. Bu "altın gezegen" Hakkabut'un açgözlülüğünü kışkırtır ama uzayda altının hiçbir değeri yoktur.

Gallia Güneş'e doğru geri dönerken Dünya ile yeni bir çarpışma kaçınılmaz görünür. Gemiyle kurtulmak imkânsız olduğundan yolcular gemi yelkenlerinden bir sıcak hava balonu dikerler. Çarpışma anında balonla Gallia'nın atmosferinden Dünya'nınkine geçmeyi umarlar. Son anda herkes bilincini yitirir ve kendilerini Cezayir'de, Mostaganem yakınlarında, yola çıktıkları yerin hemen yanında bulurlar. Kuyruklu yıldız Dünya'yı yine sıyırıp uzaklaşmıştır; Cebelitarık parçası ve İngilizler hâlâ onun üstündedir.

En tuhaf olan, Dünya'da kimsenin bir şey fark etmemiş olmasıdır. Rosette deneyimini uzun bir incelemede anlatır ama gökbilimciler böyle bir kuyruklu yıldızın varlığını kabul etmez. Servadac ile Ben-Zouf da yıllar sonra bütün bunların gerçekten yaşanıp yaşanmadığını kendilerine sormaktan alamazlar. Roman, macerayı bir rüyayla gerçek arasında bırakarak kapanır.

Jules Verne ve kitabın yazıldığı dönem

Roman önce 1 Ocak - 15 Aralık 1877 arasında yayıncı Pierre-Jules Hetzel'in çocuk ve gençlere yönelik dergisi Magasin d'éducation et de récréation'da tefrika edildi, aynı yıl kitap olarak çıktı. Resimlerini Paul Philippoteaux çizdi. Hetzel, kitabın başına koyduğu notta romanı aşırı hayal gücüyle bilimsel akıl yürütmeyi birleştiren bir "kozmografi" denemesi olarak tanıttı.

Verne'in kafasındaki son, okurun elindekinden çok daha karanlıktı. Yazarın başlangıçta bütün yolcuların çarpışmada öldüğü bir son tasarladığı, Hetzel'in ise genç okurlara hitap eden bir kitapta bunu kabul etmeyip mutlu bir sona zorladığı biliniyor. Bazı araştırmacılar "Servadac" adının Fransızca "cadavres" (cesetler) sözcüğünün tersten okunuşu olmasını bu ilk plana bağlar.

Kitabın gölgeli bir yanı da vardır. Tüccar Isaac Hakkabut, dönemin Yahudi karşıtı kalıp yargılarıyla çizilmiş bir karakterdir. Tefrika sırasında haham Zadoc Kahn, Hetzel'e itiraz mektubu yazdı. Sonraki baskılarda bazı ifadeler değiştirildi ama karakterin çizimi özünde aynı kaldı. 1877'de yapılan iki Viktorya dönemi İngilizce çevirisi dergideki ilk metinden yapıldığı için bu düzeltmeler İngilizceye hiç yansımadı. Bugün romanı okuyan biri bu bölümleri yazıldığı dönemin önyargısını yansıtan pasajlar olarak görmelidir.

Kitaptaki bilim: Verne nerede haklı, nerede yanılıyor?

Verne'in en sevdiği yöntem, olağanüstü bir başlangıcı kabul ettirdikten sonra gerisini hesapla sürdürmektir. Bu romanda da öyledir. Gallia'nın Güneş'e yaklaşırken hızlanıp uzaklaşırken yavaşlaması, Rosette'in yörüngeyi eşit sürelerde eşit alan taramasına göre aylara bölmesi, doğrudan Johannes Kepler'in ikinci yasasıdır ve doğru anlatılmıştır. Küçük bir gök cisminde kütleçekimin zayıf olması, insanların çok yükseğe sıçraması ve hava basıncının düşüklüğü yüzünden suyun daha düşük sıcaklıkta kaynaması da gerçek fizikle uyumludur.

Gerçek kuyruklu yıldızlar ise Gallia'ya hiç benzemez. NASA'nın tanımıyla bunlar, Güneş Sistemi'nin 4,6 milyar yıl önceki doğumundan kalan, koyu organik maddeyle kaplı buz ve toz yığınlarıdır; çekirdekleri genellikle birkaç kilometre genişliğindedir. Güneş'e yaklaştıklarında çevrelerinde oluşan gaz bulutu (koma) kalıcı bir atmosfer değildir, sürekli uzaya kaçar. Böyle küçük bir cisim üzerinde insanların soluyabileceği bir hava, açık bir deniz ve yanardağ barındırması mümkün değildir. ESA'nın Rosetta görevi, 67P kuyruklu yıldızının ne kadar küçük, düzensiz ve zayıf çekimli bir dünya olduğunu yakından gösterdi.

Yörünge hesabında da bir tutarsızlık vardır ve bu kez Kepler'in üçüncü yasası Verne'in aleyhine işler. Bir cismin yörünge süresi, Güneş'e ortalama uzaklığına bağlıdır. İki yıllık bir yörüngenin ortalama uzaklığı yaklaşık 1,6 astronomi birimidir (Dünya-Güneş uzaklığının 1,6 katı); böyle bir yörüngenin en uzak noktası en fazla 3,2 astronomi birimine kadar çıkabilir. Jüpiter ise Güneş'ten ortalama 5,2 astronomi birimi uzaktadır. Yani hem Venüs'ün içine inip hem de Jüpiter'in ötesine çıkan bir yörünge, iki yılda değil en az beş yıl civarında tamamlanabilir.

Dünya'yı sıyırıp geçen kuyruklu yıldız fikri ise tamamen hayal ürünü değil. 1770'te Lexell kuyruklu yıldızı Dünya'ya yaklaşık 2,2 milyon kilometre, yani Ay'ın uzaklığının altı katı kadar yaklaştı ve gezegenimizde hiçbir etki bırakmadı. Gerçek bir çarpışma ise Verne'in anlattığı gibi bir parça koparıp nazikçe götürmekle kalmazdı. 1994'te Shoemaker-Levy 9'un parçalarının Jüpiter'e çarpması, bu tür bir olayın ne kadar büyük bir enerji açığa çıkardığını herkesin gözü önüne serdi. Bugün gökbilimciler Dünya'ya yaklaşan cisimleri sürekli izliyor; ayrıntılar Dünya'ya yakın asteroitler ve gezegen savunması sayfamızda.

Etkisi

Hector Servadac, Verne'in en çok okunan romanları arasında sayılmaz ama bilimkurguda "bir grup insanın kopan bir dünya parçasında uzaya savrulması" fikrinin erken örneklerindendir. Roman, yakın dönemde de yazarlara ilham verdi; İngiliz yazar Adam Roberts'ın 2007 tarihli Splinter adlı romanı bu kitaptan esinlenmiştir. Verne'in Ay'a top mermisiyle yolculuğu anlatan Ay'a Yolculuk romanıyla birlikte okunduğunda, yazarın uzayı nasıl bir "hesaplanabilir macera alanı" olarak gördüğü daha iyi anlaşılır.

Uyarlamaları

Roman iki kez sinemaya aktarıldı. 1961'de Columbia Pictures için Edward Bernds'in yönettiği Valley of the Dragons, hikâyeyi 1881 Cezayir'inde düelloya hazırlanan iki adamın bir kuyruklu yıldızla başka bir dünyaya savrulmasıyla başlatır, ama romandan uzaklaşıp onları dinozorlar ve mağara insanlarıyla karşılaştırır; film büyük ölçüde eski filmlerden alınmış hazır görüntülerle kurulmuştu. 1970'te Çekoslovak yönetmen Karel Zeman, Verne kitaplarındaki gravürlerden esinlenen canlandırmayla gerçek çekimi birleştirdiği Na kometě (Kuyruklu Yıldızda) filmini çekti; hikâyeyi alaycı bir tonla anlattı ve araya bir aşk öyküsü ekledi. 1979'da Avustralya'da romanın bir çizgi film uyarlaması da yapıldı.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Hector Servadac, Verne'in uzun ve ağır ilerleyen romanlarındandır; macera kadar uzun bilimsel açıklamalar da içerir. Bu yüzden Verne'e yeni başlayan biri için ilk kitap olmayabilir. Önce Ay'a Yolculuk gibi daha kısa bir romanla başlamak, sonra bu kitaba geçmek iyi bir yol olur. Gökbilime meraklı ortaokul ve lise öğrencileri için ise yörünge, kütleçekim ve kuyruklu yıldızlar üzerine düşündüren eğlenceli bir okuma sunar; Kepler yasalarını öğrenen biri Rosette'in hesaplarını kontrol etmeye çalışarak kitaptan ayrıca keyif alabilir.

Türkçede roman, Ferid Namık Hansoy çevirisiyle Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları'ndan Güneş Sisteminde Seyahat adıyla yayımlandı; yayınevi bunun eserin ilk Türkçe yayını olduğunu belirtiyor. Telifi çoktan sona erdiği için İngilizce çevirisi Project Gutenberg'de ücretsiz okunabiliyor.