Göktaşı Avı (Jules Verne): konusu, altın göktaşı bilimi ve rehberi

Göktaşı Avı (Fransızca özgün adı La Chasse au météore; İngilizce baskılarda The Chase of the Golden Meteor), Jules Verne'in ölümünden üç yıl sonra, 1908'de Hetzel yayınevinden çıkan romanıdır. Konusu basit ve bir o kadar çağdaş: Dünya'ya doğru gelen bir ateş topunun saf altından oluştuğu anlaşılınca, iki amatör gökbilimci arasındaki "ilk ben gördüm" tartışması ülkeleri, bankaları ve bir mucidi içine çeken bir mülkiyet kavgasına dönüşür. Roman bir uzay yolculuğu anlatmaz; gökyüzünden gelen servetin insanlarda uyandırdığı hırsı, kibri ve takıntıyı anlatır. Bu sayfada kitabın ne dediğini, özetini, iki ayrı metin sürümü olduğunu, içindeki bilimi gerçek göktaşı bilgisiyle karşılaştırarak ve nereden okunabileceğini bulacaksınız.

Kitap ne anlatıyor?

Hikâye, Virginia eyaletindeki Whaston adlı kurgusal bir kasabada başlar. Dean Forsyth ve Dr. Sydney Hudelson, gökyüzüyle uğraşan iki amatör gökbilimcidir; yıllardır birbirlerini tanırlar ve iyi geçinirler. Aynı gün, birbirinden habersiz biçimde gökte parlak bir cisim görürler. Her biri keşfin kendi adına yazılmasını ister ve bu yüzden gözlemini diğerinden saklar. Eski dostluk, kısa sürede inatçı bir düşmanlığa dönüşür. Çatışma iki evin içine de sızar: Forsyth'in yeğeni Francis Gordon ile Hudelson'un kızı Jenny'nin nişanı, babaların kavgasının gölgesinde kalır.

Cismin saf altından oluştuğu duyurulunca olay yerel bir kıskançlık hikâyesi olmaktan çıkar. Gazeteler cismin ağırlığını ve değerini hesaplamaya girişir, hükümetler hak iddia eder, borsa ve altın madeni hisseleri hareketlenir. Romanın asıl hedefi bu zincirdir: gökten gelen bir servetin sahibi sorusu, onu ilk görenin kim olduğundan çok uzaklaşır ve devletleri, bankacıları, gazeteleri içine alır. Verne burada bilimsel merakı değil, açgözlülüğü ve vitrin kaygısını konu eder. Metin yer yer komik, yer yer hicivlidir; bu yönüyle yazarın en çok bilinen macera romanlarından belirgin biçimde ayrılır.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

Whaston'daki iki gökbilimci, aynı ateş topunu keşfettiklerini ilk başta birbirlerinden saklar, sonra da gözlemevlerine ayrı ayrı yazarak önceliği kendilerine almaya çalışır. Bir gözlemevinin yayımladığı not, keşfi yapanların aynı kasabadan iki kişi olduğunu ortaya çıkarınca rekabet herkesin gözü önüne serilir; ailelerin arası bozulur ve gençlerin evliliği tehlikeye girer. Paris Gözlemevi cismin saf altın olduğunu bildirdiğinde işin boyutu değişir. Greenwich Gözlemevi'nin hesabına göre cisim yaklaşık 57 metre çapında, 1,8 milyon tonun üzerinde bir kütledir ve değeri milyarlarca franka ulaşır; gazetelerin ilk tahminleri de bundan geri kalmaz.

Bu noktada Paris'ten Zéphyrin Xirdal adlı tuhaf bir mucit sahneye girer. Maddenin ve enerjinin doğası üzerine kendi kuramları vardır; bir bankacıdan para ve bir arazi ister, çünkü bu cismi dilediği yere düşürebileceğine inanmaktadır. Aygıtını bir süre çalıştırdıktan sonra başka bir fikre kapılıp makineyi başıboş bırakır ve geri döndüğünde göktaşının yolunun makinenin etkisiyle değiştiğini fark eder. Bu arada elli iki ülkenin temsilcileri Washington'da toplanıp altın bloğun kime ait olacağını tartışır, ama cismin öngörülemeyen hareketi karar almayı imkânsız kılar. Bankacı Robert Lecœur ise altın madeni hisselerinin düşeceğine bahse girmiştir; altın bolluğunun fiyatları çökerteceğini umar.

Göktaşı sonunda Grönland'da, Upernivik adasında, bir uçurumun kıyısına düşer. Altın hisseleri çöker, çok sayıda savaş gemisi bölgeye gelir ve herkes bloğun sahibi olduğunu ileri sürer. Xirdal bloğu denize itmeye çalışır; kütle uçurumdan kayıp suya girince ısınmış metalin gözeneklerindeki su buharlaşır, bir patlama olur ve altın bloğu parçalanıp deniz dibine dağılır. Servet yok olur; en çok Lecœur kazançlı çıkar, Xirdal ise her şeyini kaybeder. İki gökbilimci birbirlerinin hayatını kurtardıktan sonra barışır, keşfi ilk kimin yaptığını dostça tartışmaya devam eder ve Francis ile Jenny evlenir.

Yazar ve yazıldığı dönem

Jules Verne, 8 Şubat 1828'de Nantes'ta doğdu, 24 Mart 1905'te Amiens'te öldü. Yayıncı Pierre-Jules Hetzel'in 1862'de kabul ettiği ilk romanıyla başlayan ve Voyages extraordinaires (Olağanüstü Yolculuklar) adı verilen dizi, coğrafya, jeoloji, fizik ve astronomi bilgisini romana dökme amacı taşıyordu. Ay'a Yolculuk, Ay'ın Çevresinde ve Hector Servadac gibi kitapları bu dizinin uzay ve gök cisimleriyle ilgili halkalarıdır.

Göktaşı Avı'nın bir özelliği, tek bir "doğru" metni olmamasıdır. Verne'in el yazması 1901'e uzanır; yazar ölmeden önce metni yeniden yazmıştı. Oğlu Michel Verne (1861 doğumlu), babasının ölümünden sonra yayımlanan romanları hazırlarken metinlerde kapsamlı değişiklikler yaptı. Bu romanda da öyle oldu: Michel, Zéphyrin Xirdal adlı Fransız mucidi sonradan ekledi, aşk hikâyesinin ağırlığını artırdı ve kitabı 17 bölümden 21 bölüme çıkardı. 1908'de yayımlanan metin bu düzeltilmiş sürümdür. Verne'in kendi sürümünde ise mucit ve cismi yönlendirme düzeneği yoktur; göktaşı doğal yoluyla Dünya'ya düşer. Özgün el yazması 1986'da Société Jules Verne tarafından yayımlandı. Bu sayfada anlattığımız olay örgüsü 1908 sürümüne aittir.

Yayımlandığı sırada ABD'yi ve Grönland'ı konu alan kurgu da dikkat çekicidir: romanın dünyasında Amerika Birleşik Devletleri'nin elli bir eyaleti vardır ve Grönland bağımsız bir devlettir. İkisi de gerçekleşmedi, ama kitabın hedefi tahmin yürütmek değildi.

Kitaptaki bilim

Altından bir göktaşı var mı? Hayır. Göktaşları yapılarına göre üç ana gruba ayrılır: taşsı (silikat) göktaşları, büyük ölçüde demir-nikel alaşımından oluşan demir göktaşları ve ikisinin karışımı olan taşlı-demir göktaşları. Düşüşü gözlenen göktaşlarının yaklaşık yüzde 86'sı kondrit, yüzde 8'i akondrit, yüzde 5'i demir göktaşı, geri kalanı da taşlı-demir türündendir. Altın bu cisimlerde ancak eser miktarda bulunur. Ayrıntıyı Meteorlar, meteoritler ve göktaşları sayfasında bulabilirsiniz.

Metal bakımından zengin cisimler vardır. Romanın fikri bu açıdan boş değil. Demir göktaşlarının en tanınmış örneklerinden biri tam da Grönland'dadır: Cape York göktaşı, orta kısmı oktahedrit sınıfına giren büyük bir demir göktaşıdır. En büyük parçası Ahnighito yaklaşık 30,9 ton gelir; kâşif Robert Peary 1894-1897 arasında büyük parçaları çıkarmış ve Ahnighito'yu New York'taki Amerikan Doğa Tarihi Müzesi'ne satmıştır. Bölgenin Inuit halkı bu demiri yüzyıllarca alet yapımında kullanmıştı. Yani Grönland'ın göktaşı hikâyesi gerçekten vardır; yalnız altın değil, demirdir.

Metalik asteroitler. Asteroitler arasında metal bakımından zengin olanlar da vardır. NASA'nın Psyche görevi, 13 Ekim 2023'te fırlatıldı ve 2029'da Mars ile Jüpiter arasındaki ana asteroit kuşağında bulunan (16) Psyche'ye varması planlanıyor. Psyche'nin ortalama çapı yaklaşık 222 kilometre, yoğunluğu ise kayaç asteroitlerinden belirgin biçimde yüksektir; bu da demir-nikel gibi metallerin bol olduğunu düşündürür. Ancak 2020 gözlemleri, bu asteroitin tümüyle çıplak bir gezegen çekirdeği olduğu fikrine kuşku düşürdü. Gökbilimciler metalin nasıl dağıldığını anlamaya çalışıyor; "içi altın dolu" benzeri bir anlatım ise bilimsel dayanaktan yoksundur. Bkz. Asteroit kuşağı.

Altın nereden geliyor? Verne'in gökten düşen altın fikrine bilimin ilginç bir karşılığı var: ağır elementlerin, altın ve platin de dahil, önemli bir kısmının nötron yıldızlarının çarpışmalarında oluştuğu anlaşılıyor. 2017'de kütleçekim dalgalarıyla yakalanan GW170817 olayının ardından gözlenen ve "kilonova" denen parlama, bu süreci tayf çözümlemesiyle ortaya koydu; ağır element üretiminin nötron yıldızı birleşmeleriyle bağlantısı böyle güçlendi. Yani altın gerçekten "uzaydan" gelir, ama göktaşı olarak değil, Güneş Sistemi'nin oluşumundan çok önce patlayan ve çarpışan yıldızların ürünü olarak. Bkz. Nötron yıldızları ve pulsarlar.

Xirdal'ın makinesi. Romandaki "nötr sarmal akım" ile bir göktaşını yönlendirme düzeneği tamamen kurgudur; fizikte karşılığı yoktur. Gerçek hayatta bir gök cisminin yörüngesini değiştirmek mümkündür, ancak yöntem çok daha basittir: itme. NASA'nın DART görevi bir asteroite çarparak yörüngesini değiştirdi; ayrıntısı Dünya'ya yakın asteroitler ve gezegen savunması sayfasında. Verne'in cihazı bir bilimsel öneri değil, olay örgüsünün hareket ettirici bir hilesidir.

Ekonomi tarafı. Romanın öngördüğü senaryo, yani altın bolluğunun altın fiyatlarını çökertmesi, bilimden çok iktisat mantığına dayanır. Kitabın yaptığı iş, bir gök cisminin fiyatını fiziksel değerine göre değil, ona bağlı beklentilere göre belirlemektir. Bu yüzden Lecœur'un kumarı, romanın tuhaf ama akla yatkın yanlarından biridir.

Etkisi ve uyarlamaları

Göktaşı Avı, Verne'in en çok okunan kitapları arasında değildir; yazarın macera romanlarından farklı olarak bir toplum hicvi olarak okunur. İlk İngilizce çevirisi Kasım 1908'de Londra'da Grant Richards tarafından yayımlandı. 1965'te I. O. Evans'ın kısaltılmış çevirisi The Hunt for the Meteor adıyla çıktı; 2006'da F. P. Walter ve Walter James Miller özgün metinden The Meteor Hunt çevirisini yayımladı. Fransa'da Roger Iglesis'in yönettiği 1966 yapımı bir televizyon filmi vardır. Sitede bu kitabın bir film ya da dizi sayfası bulunmuyor.

Kitabın değeri, Verne'in teknik merakının yanında insan zaaflarına bakan tarafını da göstermesindedir. Yazarın kimliği ve diğer kitapları için Jules Verne sayfasına bakabilirsiniz.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Göktaşı Avı, hafif bir mizah ve toplum hicvi arayanlara, Verne'in bilinenlerin dışındaki kitaplarını merak edenlere ve göktaşı-asteroit bilimiyle ilgilenenlere uygundur. İlk kez Verne okuyacaksanız bu kitapla başlamak doğru olmaz; Ay'a Yolculuk daha iyi bir giriştir. Roman telif süresini doldurduğu için Fransızca özgün metni Project Gutenberg'de ücretsiz okunabilir (ilk baskı Hetzel, 1908; çizimler George Roux'ya ait). Türkçe çevirisinin yayınevi ve adını doğrulayamadığımız için burada belirtmiyoruz.