John C. Mather
COBE uydusuyla Büyük Patlama'dan kalan ışımanın kusursuz bir kara cisim tayfı taşıdığını gösteren, James Webb Uzay Teleskobu'nun 28 yıl kıdemli proje bilimcisi olan Nobel ödüllü ABD'li astrofizikçi.
- Doğum tarihi
- 7 Ağustos 1946
- Ülke
- ABD
- Görevi
- Kıdemli astrofizikçi
- Kurum
- NASA Goddard Uzay Uçuş Merkezi
- Rolü
- Bilim insanı
John Cromwell Mather, 7 Ağustos 1946'da Virginia'nın Roanoke kentinde doğan ABD'li astrofizikçi ve kozmologdur. Adı iki büyük uzay projesiyle birlikte anılır: evrenin ilk dönemlerinden kalan ışımayı ölçen COBE uydusu ve kızılötesinde gözlem yapan James Webb Uzay Teleskobu. COBE'deki çalışması ona 2006 Nobel Fizik Ödülü'nü getirdi; Webb'de ise 1995'ten 2023'e kadar projenin bilimsel yönünü belirleyen isimlerin başında yer aldı. Meslek hayatının büyük bölümünü NASA'nın Maryland'deki Goddard Uzay Uçuş Merkezi'nde geçirdi.
Neden önemli?
Kozmik mikrodalga arka plan ışıması, evren çok sıcak ve yoğunken salınan ışığın, genişleme sırasında mikrodalga boylarına kadar uzamış kalıntısıdır. Büyük Patlama modeli doğruysa bu ışımanın tayfı, yani enerjisinin dalga boylarına göre dağılımı, bir kara cisim eğrisine uymalıdır. Kara cisim, üzerine düşen bütün ışığı soğuran ve yalnız sıcaklığına bağlı, belirli biçimde bir eğriyle ışıyan ideal cisimdir.
Mather'ın baş araştırmacısı olduğu FIRAS aygıtı bu eğriyi o güne kadar görülmemiş bir duyarlılıkla ölçtü. NASA'nın COBE verilerine göre ışıma, 2,725 ± 0,002 kelvin sıcaklıkta neredeyse kusursuz bir kara cisim tayfı gösteriyor; NASA Goddard, ölçülen tayfın kara cisim eğrisine milyonda 50 düzeyinde uyduğunu belirtiyor. Bu sonuç, evrenin sıcak ve yoğun bir başlangıçtan genişleyerek bugüne geldiği fikrine çok güçlü bir destek oldu. Konunun ayrıntısı Büyük Patlama'nın kanıtları sayfasında.
Eğitimi ve ilk yılları
Mather, 1968'de Swarthmore College'dan fizik lisans derecesini en yüksek onur derecesiyle aldı. Doktorasını 1974'te Kaliforniya Üniversitesi Berkeley'de tamamladı. Paul L. Richards danışmanlığında yazdığı tezin konusu, sonraki kariyerini de özetler nitelikteydi: kozmik arka plan ışımasının uzak kızılötesi tayf ölçümü.
Doktoranın ardından 1974-1976 arasında Ulusal Araştırma Konseyi (NRC) bursuyla Columbia Üniversitesi'ndeki Goddard Uzay Araştırmaları Enstitüsü'nde doktora sonrası araştırmacı olarak çalıştı; 1975-1976'da Columbia'da fizik dersleri de verdi.
COBE: öneriden Nobel'e
NASA 1974'te yeni astronomi görevleri için öneri çağrısına çıktı. Gelen 121 önerinin üçü kozmolojik arka plan ışımasıyla ilgiliydi. NASA Goddard'ın biyografisine göre Mather, 1974-1976 arasında Kozmik Arka Plan Kâşifi (COBE) önerisinin hazırlanmasına önderlik etti. Bu öneriler o turda kızılötesi gözlem uydusu IRAS'a yenildi; ancak güçlü bulunmaları üzerine NASA 1976'da üç ekibi bir araya getiren bir kurul oluşturdu. Mather 1976-1988 arasında COBE'nin çalışma bilimcisi, ardından proje bilimcisi oldu ve uydunun üç aygıtından FIRAS'ın (Uzak Kızılötesi Mutlak Spektrofotometre) baş araştırmacılığını üstlendi.
COBE başlangıçta 1988'de bir uzay mekiğiyle fırlatılacaktı. Challenger faciasından sonra mekik uçuşları durdurulunca plan değişti ve uydu 18 Kasım 1989'da Vandenberg üssünden bir Delta roketiyle fırlatıldı. Yaklaşık 900 kilometre yükseklikte, Güneş eşzamanlı bir yörüngeye yerleşti.
Uydudaki üç aygıt birbirini tamamlıyordu:
- FIRAS (baş araştırmacı John Mather): ışımanın tayfını ölçtü ve kara cisim biçimini ortaya koydu.
- DMR (baş araştırmacı George Smoot): gökyüzünün farklı yönlerinden gelen ışımadaki küçük sıcaklık farklarını, yani anizotropiyi ilk kez saptadı. Bu farklar yüz binde bir düzeyindeydi.
- DIRBE (baş araştırmacı Michael Hauser): yıldızların ve galaksilerin toplam ışığından oluşan kozmik kızılötesi arka planı saptadı.
Altı ay çalışması planlanan COBE, dört yılı aşkın bir süre fazladan görev yaptı ve 23 Aralık 1993'te kapatıldı. 2006 Nobel Fizik Ödülü, Mather ile George Smoot'a "kozmik mikrodalga arka plan ışımasının kara cisim biçimini ve anizotropisini keşfettikleri için" ortaklaşa verildi. Işımanın ilk keşfi ise Arno Penzias ve Robert Woodrow Wilson sayfalarında anlatılıyor.

James Webb Uzay Teleskobu
Teleskop üzerindeki çalışmalar 1996'da "Yeni Nesil Uzay Teleskobu" adıyla başladı. Mather 1995'ten itibaren projenin çalışma bilimcisi, ardından kıdemli proje bilimcisi olarak görev yaptı. NASA Goddard'ın tanımına göre bu görevde bilim ekibine önderlik etti ve proje yönetimi içinde bilimin çıkarlarını temsil etti.
NASA, Avrupa Uzay Ajansı (ESA) ve Kanada Uzay Ajansı'nın (CSA) ortak yapıtı olan Webb, altın kaplı berilyumdan 18 altıgen parçadan oluşan 6,5 metrelik ana aynaya sahip. Teleskop 25 Aralık 2021'de Fransız Guyanası'ndaki Kourou'dan bir Ariane 5 roketiyle fırlatıldı ve Ocak 2022'de Dünya'dan yaklaşık 1,5 milyon kilometre uzaktaki Güneş-Dünya L2 Lagrange noktasına ulaştı. 0,6 ile 28,5 mikrometre arasındaki dalga boylarında, yani turuncu ışıktan orta kızılötesine kadar gözlem yapıyor; bu da onu kızılötesi astronomi için tasarlanmış bir gözlemevi yapıyor.
Webb'in ilk tam renkli görüntüleri Temmuz 2022'de yayımlandığında Mather, Goddard'da basın mensuplarına teleskobu anlatanlar arasındaydı. 2023'te kıdemli proje bilimcisi görevini Jane Rigby'ye devretti.

Bugünkü çalışmaları
Mather 1995'ten bu yana Goddard'da kıdemli astrofizikçi ve "Goddard Fellow" unvanıyla çalışıyor, Gözlemsel Kozmoloji Laboratuvarı'na başkanlık ediyor. Maryland Üniversitesi'nde de yardımcı fizik profesörü. Araştırma alanları arasında kozmoloji, uzak kızılötesi astronomi ve aygıt geliştirme, Fourier dönüşümlü tayfölçüm, büyük uzay teleskopları, yer ve uzay gözlemevlerini birleştiren melez sistemler, gezegenler arası toz ve yaygın arka plan ışımaları var.
Yürüttüğü projelerden biri ORCAS (Yörüngede Yapılandırılabilir Yapay Yıldız): yerdeki büyük teleskoplara görüntü netleştirme için uzaydan lazer işaret sağlamayı amaçlıyor. Bir diğeri, ötegezegenlerin doğrudan görüntülenmesi ve tayflarının çıkarılması için yörüngeye yerleştirilecek bir yıldız perdesi (starshade). Mather, COBE'nin hikâyesini 1996'da John Boslough ile birlikte yazdığı The Very First Light adlı kitapta anlattı.
Ödülleri
- 1993: Dannie Heineman Astrofizik Ödülü
- 1997: ABD Ulusal Bilimler Akademisi üyeliği
- 1999: Benjamin Franklin Fizik Madalyası
- 2006: Nobel Fizik Ödülü (George Smoot ile) ve Gruber Kozmoloji Ödülü
- 2007: NASA Üstün Hizmet Madalyası; aynı yıl Time dergisinin "en etkili 100 kişi" listesi

Verileri göster
| 1968 | Swarthmore'da fizik lisansı |
|---|---|
| 1974 | Berkeley'de doktora |
| 1976 | COBE çalışma bilimcisi |
| 1989 | COBE fırlatıldı |
| 1995 | Webb projesine katıldı |
| 2006 | Nobel Fizik Ödülü |
| 2021 | Webb fırlatıldı |
| 2023 | Webb görevini devretti |
Kısaca
- ABD'li astrofizikçi, 1946 doğumlu; NASA Goddard Uzay Uçuş Merkezi'nde kıdemli astrofizikçi.
- COBE'nin önerisine önderlik etti, proje bilimcisi ve FIRAS aygıtının baş araştırmacısı oldu.
- FIRAS, kozmik arka plan ışımasının 2,725 kelvinlik neredeyse kusursuz bir kara cisim tayfı taşıdığını gösterdi.
- 2006 Nobel Fizik Ödülü'nü George Smoot ile paylaştı.
- 1995-2023 arasında James Webb Uzay Teleskobu'nun kıdemli proje bilimcisiydi.






















