Gerard Kuiper

Gerard Peter Kuiper, gezegen biliminin bağımsız bir bilim dalı hâline gelmesinde en büyük paya sahip isimlerden biridir. Satürn'ün uydusu Titan'da bir atmosfer olduğunu ilk o gösterdi; Uranüs'ün uydusu Miranda'yı ve Neptün'ün uydusu Nereid'i keşfetti. Neptün'ün ötesinde küçük cisimlerden oluşan bir kuşak bulunabileceğine ilişkin çalışması nedeniyle bugün Güneş Sistemi'nin bu bölgesi Kuiper Kuşağı adıyla anılır. Apollo programında Ay'a iniş yerlerinin belirlenmesine de katkıda bulundu.

Erken yaşamı ve eğitimi

Doğum adı Gerrit Pieter Kuiper olan gökbilimci, 7 Aralık 1905'te Hollanda'nın Tuitjenhorn köyünde doğdu. 1924'te Leiden Üniversitesi'ne girdi; 1927'de lisans derecesini aldı. 1933'te ünlü gökbilimci Ejnar Hertzsprung'un yanında ikili yıldızlar üzerine yazdığı tezle doktorasını tamamladı.

Doktorasından sonra Kaliforniya'daki Lick Gözlemevi'nde Robert Grant Aitken'in yanında araştırmacı olarak çalıştı. 1935'te Harvard Koleji Gözlemevi'ne geçti ve 1937'de ABD vatandaşı oldu.

Bir terzinin oğluydu. Gözleri olağanüstü keskindi; çıplak gözle yaklaşık 7,5 kadirlik, yani normal bir gözün görebildiğinden dört kat sönük yıldızları seçebiliyordu. Leiden'de Bart Bok ve Pieter Oosterhoff'la arkadaş oldu. Bir dönem Java'daki Bosscha Gözlemevi'nde çalışmayı planladı, ancak sonunda Yerkes Gözlemevi'ndeki görevi tercih etti.

Kariyeri

Kuiper, Chicago Üniversitesi'ne bağlı Yerkes ve McDonald gözlemevlerinde uzun yıllar çalıştı. 1947-1949 ve 1957-1959 dönemlerinde bu gözlemevlerinin yöneticiliğini yaptı; 1950-1960 arasında Chicago Üniversitesi'nde profesördü. Kariyerinin başında ikili yıldızlar üzerine yoğunlaştı ve keşfettiği çok sayıda ikili yıldız "Kuiper numarası" ile kataloglandı.

1960'ta Arizona Üniversitesi'nde Ay ve Gezegen Laboratuvarı'nı kurdu ve ölümüne kadar yönetti. Bu laboratuvar, gezegen biliminin dünyadaki önemli merkezlerinden biri hâline geldi.

1950-1952 arasında Yerkes-McDonald asteroit taramasını başlattı. Carl Sagan'ın doktora danışmanıydı; 1958'de Sagan'la birlikte ABD Hava Kuvvetleri'nin Ay'da bir nükleer başlık patlatmayı öngören gizli Project A119 planı üzerinde çalıştılar. 1959'da Jürgen Stock'u gözlemevi yeri aramak üzere Şili'ye gönderdi; bu arama, sonradan Cerro Tololo Gözlemevi'nin kurulacağı yerin bulunmasıyla sonuçlandı.

Uzay ve astronomiye etkisi

Kuiper'in gezegenler üzerine yaptığı keşifler art arda geldi. 1944'te Titan'ın metan içeren bir atmosfere sahip olduğunu buldu. 16 Şubat 1948'de McDonald Gözlemevi'nde Uranüs'ün uydusu Miranda'yı keşfetti. 1 Mayıs 1949'da ise aynı gözlemevinin 82 inçlik teleskobuyla çekilen fotoğraf plakalarında Neptün'ün uydusu Nereid'i buldu. Mars'ın atmosferinde karbondioksit bulunduğunu da gösterdi.

1951'de yayımladığı bir makalede, Güneş Sistemi'nin erken döneminde küçük cisimlerden oluşan bir diskin şekillendiğini öne sürdü. Neptün'ün ötesindeki bu bölgeye 1980'lerde onun adı verildi; terimi yazılı olarak ilk kullanan, 1988'de Scott Tremaine oldu.

1960'larda uzay çağının başlangıcında NASA'yla yakın çalıştı. Ranger sondalarının, özellikle Ranger 7 ve Ranger 8'in görüntülerini inceleyen bilim kurulunda yer aldı. Apollo programı için Ay'daki iniş yerlerinin belirlenmesine katkı verdi. Aynı yıllarda bir Convair 990 uçağıyla atmosferin büyük kısmının üzerinden kızılötesi gözlemler yaparak havadan gözlemciliğin öncüsü oldu; sonradan NASA'nın Kuiper Havadan Gözlemevi onun adını taşıdı.

Güneş Sistemi'nin oluşumuna dair de bir model önerdi: 1950'de, Güneş bulutsusundaki kütleçekimsel kararsızlıkların yoğunlaşarak ön gezegenleri oluşturabileceğini savundu. 1951 tarihli çalışmasında bu diskin, üyelerini kaybederek başıboş asteroitlere dönüşen kümelenmelerin kalıntısı olduğunu öne sürdü. Plüton'un 30-50 astronomik birimlik bölgeyi süpürerek kuyruklu yıldızları Güneş Sistemi'ne saçmaya başladığını savundu; bunu yaparken Plüton'u muhtemelen Dünya büyüklüğünde varsaymıştı. Kuiper'in, gezegenlerin kütleçekimi etkisiyle bu bölgenin zamanla temizlenmiş olabileceğini düşündüğü de aktarılır.

Harold Urey'le Ay'ın ısıl evrimi üzerine başlayan işbirliği, "Sıcak Ay, Soğuk Ay" tartışması adıyla bilinen sert bir anlaşmazlığa dönüştü.

Mirası

Kuiper, 23 Aralık 1973'te eşiyle birlikte tatilde bulunduğu Meksiko'da kalp krizinden öldü. Amerikan Astronomi Derneği'nin Gezegen Bilimleri Bölümü'nün en prestijli ödülü olan Kuiper Ödülü onun anısına verilir. 1951'de Fransa'nın Jules Janssen Ödülü'nü, 1971'de Kepler Altın Madalyası'nı aldı.

1959'da Amerikan Astronomi Derneği'nin Henry Norris Russell Konferansı'nı vermeye davet edildi. Arizona Üniversitesi'nde bir bina onun adını taşır; doğduğu Tuitjenhorn'a 2001'de heykeli dikildi. Urey'le yaşadığı anlaşmazlık, "Cosmos: Possible Worlds" belgesel dizisinin altıncı bölümüne de konu oldu.

Bilmeye değer

• 1776 Kuiper asteroidi ile Merkür, Ay ve Mars'taki kraterler onun adını taşır.
• Antarktika'daki Kuiper Sarplığı da onun anısına adlandırıldı.
• Doktora tezini ikili yıldızlar üzerine yazdı; bu ilgi kariyerinin ilk yıllarına da yön verdi.
• Miranda ve Nereid'i birbirinden yalnızca bir yıl arayla keşfetti.

Kaynak: Wikipedia (İngilizce): Gerard Kuiper, Wikipedia (İngilizce): Nereid

Fotoğraf: Hugo van Gelderen / Anefo, Nationaal Archief · CC BY-SA 3.0 NL · Wikimedia Commons