21 Kasım 2026, CumartesiAra

Uzay haberleri: fırlatmalar, gök olayları, uzay görevleri ve uzay bilimine dair Türkçe güncel gelişmeler

Carlo Rovelli

Döngü kuantum kütleçekiminin kurucularından İtalyan fizikçi Carlo Rovelli, uzayın tanecikli yapısını ve zamanın doğasını Seven Brief Lessons on Physics (Fizik üzerine yedi kısa ders) gibi çok okunan kitaplarla anlattı.

Doğum tarihi
3 Mayıs 1956
Ülke
İtalya
Görevi
Kuramsal fizikçi ve popüler bilim yazarı
Rolü
Yazar

Carlo Rovelli kimdir?

Carlo Rovelli, 3 Mayıs 1956'da Verona'da doğan İtalyan kuramsal fizikçi ve popüler bilim yazarıdır. Bilim dünyasında döngü kuantum kütleçekimi kuramının kurucularından biri olarak tanınır; geniş okur kitlesi ise onu 2014'te İtalyanca yayımlanan ve 40'ı aşkın dile çevrilen Sette brevi lezioni di fisica (İngilizcesi Seven Brief Lessons on Physics, "Fizik üzerine yedi kısa ders") kitabıyla bilir. Uzay, zaman, kara delikler ve kuantum dünyası üzerine yazdığı kitaplar, çağdaş fiziğin en zor sorularını edebî bir dille anlatmasıyla öne çıkar.

Rovelli bugün Fransa'daki Marsilya Kuramsal Fizik Merkezi'nde (Centre de Physique Théorique) emekli profesör, Kanada'daki Perimeter Enstitüsü'nde misafir araştırma kürsüsü sahibi ve Western Üniversitesi'ne bağlı Rotman Felsefe Enstitüsü'nün çekirdek üyesidir. Foreign Policy dergisi onu 2019'da dünyanın en etkili 100 düşünürü arasına, Prospect dergisi de 2021'de dünyanın önde gelen 50 düşünürü arasına aldı.

Hayatı

Rovelli lise öğrenimini Verona'daki Liceo Classico Scipione Maffei'de gördü. 1970'lerde İtalyan üniversitelerindeki öğrenci hareketlerine katıldı; Bologna'daki Radio Alice ve Verona'daki Radio Anguana gibi bağımsız siyasi radyolarda yer aldı, Radio Anguana'nın kuruluşuna yardım etti. O yıllarda ortak yazarı olduğu Fatti nostri adlı kitap yüzünden "fikir suçu" ile yargılandı, ardından serbest bırakıldı. O dönem İtalya'da zorunlu olan askerlik hizmetini reddettiği için 1977'de kısa bir süre gözaltında kaldı.

1981'de Bologna Üniversitesi'nden fizik diplomasını aldı, 1986'da Padova Üniversitesi'nde doktorasını tamamladı. Roma Üniversitesi, Trieste'deki Uluslararası İleri Araştırmalar Okulu (SISSA) ve Yale Üniversitesi'nde doktora sonrası araştırmacı olarak çalıştı. 1990-2000 arasında Pittsburgh Üniversitesi'nde öğretim üyeliği yaptı; burada Bilim Tarihi ve Felsefesi Bölümü'yle de bağlantılıydı. 2000'den itibaren Aix-Marseille Üniversitesi'ne bağlı Luminy Kuramsal Fizik Merkezi'nde profesör olarak çalıştı.

Bilime katkısı: uzayın "taneleri"

Rovelli'nin asıl çalışma alanı kuantum kütleçekimidir: Einstein'ın genel görelilik kuramıyla kuantum mekaniğini tek bir çerçevede birleştirme çabası. 1988'de Lee Smolin ve Abhay Ashtekar'la birlikte döngü kuantum kütleçekimi adı verilen yaklaşımı ortaya koydular. 1995'te Smolin'le birlikte, Roger Penrose'un "spin ağları" ile etiketlenen bir kuantum durumları tabanı elde ettiler ve kuramın alan ile hacmin kesikli, yani belirli en küçük birimlerden oluşan değerler aldığını öngördüğünü gösterdiler. Bu sonuç, uzayın çok küçük ölçeklerde sürekli bir sahne değil, "tanecikli" bir yapı olabileceğine işaret eder.

1997'de Michael Reisenberger'le geliştirdiği "yüzeyler üzerinden toplam" yaklaşımı, bugün kuramın "spin köpüğü" adı verilen kovaryant biçimine dönüştü. 2008'de Jonathan Engle ve Roberto Pereira'yla tanımladığı köşe genliği, kuramın güncel dinamiğinin temelini oluşturur. Döngü kuramı bugün kuantum kütleçekimi için adaylardan biri sayılır; en bilinen rakibi sicim teorisidir ve iki yaklaşımdan hangisinin doğayı doğru tarif ettiği deneysel olarak henüz sınanabilmiş değildir.

Rovelli'nin uzay bilimiyle en doğrudan bağı kara deliklerle ilgili çalışmalarıdır. 2014'te Francesca Vidotto'yla birlikte "Planck yıldızı" fikrini önerdi. Bu varsayıma göre çöken bir yıldızın enerji yoğunluğu Planck yoğunluğuna ulaştığında, uzay-zamanın kuantum doğası itici bir etki doğurur ve çöküş, kara deliğin merkezinde bir tekillik oluşmadan durur. Bu fikir, kara delik bilgi paradoksuna bir çözüm önerisi olarak sunuldu. Sonraki çalışmalar Planck yıldızlarının kara delikler ile "beyaz delikler" arasındaki bir döngünün parçası olabileceğini ileri sürdü. Bu kuramsal öngörüler henüz gözlemle doğrulanmış değildir; geri sekmekte olan kara deliklerden gelecek ışımanın saptanması, döngü kuramı için bir kanıt olabilir.

Zamansız fizik ve ilişkisel kuantum mekaniği

Rovelli 2004'te Cambridge University Press'ten çıkan Quantum Gravity adlı ders kitabında klasik ve kuantum mekaniğini zaman kavramına açıkça başvurmadan kuran bir formülasyon geliştirdi. Bunun ardından gelen soru, temel kuramda yer almıyorsa zamanın nereden çıktığıydı. 1993'te matematikçi Alain Connes'la birlikte önerdikleri "termal zaman hipotezi"ne göre zaman yalnızca termodinamik ya da istatistiksel bir bağlamda ortaya çıkar; zamanın akışı temel değildir, bilgimizin eksikliğinden doğar.

1994'te ise kuantum mekaniğinin yorumları arasında kendi adıyla anılan ilişkisel yorumu ortaya attı. Bu yoruma göre bir sistemin kuantum durumu her zaman başka bir fiziksel sisteme göre tanımlanır; tıpkı klasik mekanikte bir cismin hızının hep başka bir cisme göre ölçülmesi gibi. Yorum, EPR paradoksuna yerellik ilkesini çiğnemeden bir çözüm sunduğunu öne sürer. Rovelli 2013'te FQXi'nin "It From Bit or Bit From It?" yarışmasında "göreli bilgi" üzerine yazdığı denemeyle ikincilik ödülü aldı. Bu fikirler kuantum mekaniğinin tartışmalı yorumları arasındadır; fizikçiler arasında üzerinde uzlaşılmış tek bir yorum yoktur.

Popüler bilim kitapları

Rovelli'yi bilim insanlarının dışında tanınır kılan, yazdığı popüler kitaplardır. Başlıcaları şunlardır:

  • Sette brevi lezioni di fisica (2014; İngilizcesi 2015): İlk olarak bir İtalyan gazetesinde dizi hâlinde çıkan yedi kısa ders; genel görelilikten kuantumlara, kozmosun mimarisinden "uzayın tanelerine" ve kara deliklerin ısısına uzanır.
  • La realtà non è come ci appare (2014; İngilizcesi Reality Is Not What It Seems, 2016): Antik Yunan'dan döngü kuantum kütleçekimine uzanan bir yolculuk. Kitap 2014'te Merck edebiyat ödülünü, 2015'te Galileo bilim yayıncılığı ödülünü aldı.
  • L'ordine del tempo (2017; İngilizcesi The Order of Time, 2018): Zamanın doğası üzerine. İngilizce sesli kitabını oyuncu Benedict Cumberbatch seslendirdi; Liliana Cavani'nin 2023 tarihli filmi L'ordine del tempo bu kitaptan esinlendi ve Rovelli senaryoya katkı verdi.
  • Helgoland (2020; İngilizcesi 2021): Kuantum mekaniğini ve ilişkisel yorumunu anlatır. Adını, Werner Heisenberg'in 1925'te kuantum mekaniğinin temel fikirlerini geliştirirken çekildiği Kuzey Denizi adası Heligoland'dan alır.
  • White Holes (2023): Kara deliklerin olası "öteki yüzü" olan beyaz delikler üzerine.

Bunlara ek olarak bilimin doğuşunu Yunan filozofu Anaksimandros üzerinden anlatan bir kitabı, bilimsel monografilerinden Covariant Loop Quantum Gravity (Francesca Vidotto'yla, 2014) ve General Relativity: The Essentials (2021) vardır. 200'ü aşkın bilimsel makalenin yazarıdır. 2026'da silahlanmaya karşı görüşlerini anlattığı 85 Seconds to Midnight ile fizik ve felsefe üzerine On the Equality of All Things yayımlandı.

Bilim anlayışı ve kamusal kimliği

Rovelli'ye göre bilim kesinliğe değil, tam tersine bilgimizin sınırlarının keskin bir biçimde farkında olmaya dayanır; dünyaya dair yeni bakış açılarını sürekli yoklayan, önceki bilgiye yaslanırken onu da sorgulayan bir "bilgili isyan"dır. Kendini "dingin bir ateist" olarak tanımlar. Corriere della Sera, Il Sole 24 Ore ve La Repubblica gibi İtalyan gazetelerinin kültür eklerine yazar.

Siyasi tavrı da kamuoyunda sık tartışılır. 2021'de 50'yi aşkın Nobel ödüllüyü bir araya getiren ve ülkelerin askerî harcamalarını beş yıl boyunca yılda yüzde 2 azaltmasını isteyen "Global Peace Dividend" açık mektubunu koordine etti. 1 Mayıs 2023'te Roma'daki İşçi Bayramı konserinde yaptığı ve İtalya Savunma Bakanı'nı eleştirdiği konuşma büyük tartışma yarattı; bunun ardından 2024 Frankfurt Kitap Fuarı'nda İtalya'yı temsil etme daveti iptal edildi, iptale gelen eleştiriler üzerine davet yenilendi.

Ödülleri

  • 1995: Uluslararası Genel Görelilik ve Kütleçekim Derneği'nin Xanthopoulos Ödülü, "kuramsal fiziğe olağanüstü katkıları için"
  • 2009: FQXi'nin "zamanın doğası" yarışmasında topluluk birincilik ödülü
  • 2013: FQXi'nin fizik ile bilgi ilişkisi yarışmasında ikincilik ödülü
  • 2014-2015: La realtà non è come ci appare ile Merck, Pagine di Scienza ve Galileo edebiyat ödülleri
  • 2024: There Are Places in the World Where Rules Are Less Important Than Kindness adlı deneme kitabıyla Lewis Thomas Bilim Yazarlığı Ödülü

Ayrıca Institut Universitaire de France'ın kıdemli üyesi ve Académie Internationale de Philosophie des Sciences üyesidir.

Kitapları

Popüler kültürdeki yeri ve etkisi

Rovelli'nin adı bilimkurguya da girdi: Kim Stanley Robinson'ın Mars üçlemesinde Rovelli ile Lee Smolin, fizik tarihinin gerçek kişileri olarak anılır; romanın geleceğinde döngü kuantum kütleçekimi sicim teorisiyle birleşerek kapsamlı bir fizik kuramına dönüşmüştür. Üçlemenin ilk kitabı için Kızıl Mars sayfasına bakılabilir. Rovelli ayrıca İtalyan Topolino dergisindeki bir Mickey Mouse öyküsünde Disney karakteri olarak çizildi, 2022'de Netflix belgeseli A Trip to Infinity'de sonsuzluğun matematiksel sonuçlarını anlattı.

Etkisi iki yönlüdür. Fizikte döngü kuantum kütleçekimi, sicim teorisinin başlıca alternatifi olarak kuantum kozmolojisi ve kara delik fiziği gibi alanlarda bir araştırma programı oluşturdu. Okur dünyasında ise kısa, şiirsel ve tarih bilinci yüksek anlatımıyla, Stephen Hawking'in Zamanın Kısa Tarihi gibi kitapların sürdürdüğü "kuramsal fiziği herkese anlatma" geleneğinin çağdaş temsilcilerinden biri oldu.

Aynı alandan isimlerTümü →

✨ Günün seçkisi21 Kasım

Kosmotheoros (Christiaan Huygens)📚 Günün kitabıKosmotheoros (Christiaan Huygens)Christiaan Huygens · 1698

Görev dosyalarıTümü →

  1. Lunar Gateway (Ay Geçidi istasyonu)Lunar Gateway (Ay Geçidi istasyonu)NASA, ESA, JAXA, CSA, MBRSC
  2. Artemis MutabakatıArtemis MutabakatıNASA ve ABD Dışişleri Bakanlığı
  3. Amazon Leo (Project Kuiper)Amazon Leo (Project Kuiper)Amazon
  4. Sovyet Uzay ProgramıSovyet Uzay ProgramıSSCB (OKB-1 ve diğer tasarım büroları)

Son haberler

  1. ISS'ten Tibet'teki Pelku Gölü'nün yeni fotoğrafı: karla çevrili C biçimli gölISS'ten Tibet'teki Pelku Gölü'nün yeni fotoğrafı: karla çevrili C biçimli göl1 saat önce
  2. Ay toprağı benzetmesinde patates, Dünya toprağındaki kadar gelişti: anahtar solucan gübresiAy toprağı benzetmesinde patates, Dünya toprağındaki kadar gelişti: anahtar solucan gübresi2 saat önce
  3. Curiosity, Gale Krateri'nde alacakaranlık bulutlarını yeniden yakaladıCuriosity, Gale Krateri'nde alacakaranlık bulutlarını yeniden yakaladı2 saat önce
  4. Ay'ın sanayileşmesine moratoryum çağrısı: Vilnius ve Utrecht'ten iki araştırmacıAy'ın sanayileşmesine moratoryum çağrısı: Vilnius ve Utrecht'ten iki araştırmacı8 saat önce
  5. BepiColombo Merkür'ün çekimine giriyor: 16 yanmalık yörünge dizisi 21 Kasım'da başlıyorBepiColombo Merkür'ün çekimine giriyor: 16 yanmalık yörünge dizisi 21 Kasım'da başlıyor14 saat önce

Çok okunanlar

  1. ESO duyurdu: CTAO-Güney'e iki büyük gama ışını teleskobu daha, Paranal'da 53 teleskop olacak
  2. Perseverance'ın telsizleri, Odyssey'in tepki çarkı arızalı: iki Mars görevinde bilim durdu
  3. NASA, Ay roketi SLS'nin RS-25 motorunu Stennis'te 200 saniye ateşledi
  4. Çocuklar için uzay kitapları: yaşa göre 18 öneri (3 yaştan gence)
  5. Yeni başlayanlar için en iyi astronomi kitapları: 16 uzay kitabı önerisi

🧩 Haftanın bulmacası

6. HaftaKare bulmaca · tarayıcıda çözünTüm bulmacalar →

🧰 Uzay araçları

Tüm uzay araçları →
Yukarı çık

Ziyaret istatistikleri ve reklamlar için çerez kullanmak istiyoruz. İzin vermezseniz yalnız zorunlu çerezler kullanılır. Ayrıntılar