James T. Kirk kimdir? Uzay Yolu'nda Enterprise'ın kaptanı

James T. Kirk kimdir? James Tiberius Kirk, Gene Roddenberry'nin yarattığı Uzay Yolu (Star Trek) dizisinde Yıldız Filosu'nun USS Enterprise (NCC-1701) gemisinin kaptanıdır. Galaksinin keşfedilmemiş bölgelerine yapılan beş yıllık bir keşif görevini yöneten Kirk; cesur, sezgisine güvenen, kurallar onu bir çıkmaza soktuğunda yaratıcı bir yol arayan bir liderdir. Bilim subayı Spock ve gemi doktoru McCoy ile kurduğu üçlü, dizinin duygusal merkezini oluşturur.

Hangi eserlerde geçer?

Kirk, NBC'nin reddettiği ilk pilotun ardından çekilen ikinci pilot "Where No Man Has Gone Before" ile doğdu; ilk pilotta geminin başında Jeffrey Hunter'ın oynadığı Kaptan Christopher Pike vardı. Dizi 8 Eylül 1966'da NBC'de yayına girdi ve Haziran 1969'a kadar üç sezon, 79 bölüm sürdü. Kirk'ün ekrana çıktığı ilk yayın "The Man Trap" bölümüdür; ikinci pilot ise 22 Eylül 1966'da yayımlandı.

Kirk'ün başlıca göründüğü yapımlar:

• Dizi: Uzay Yolu: Orijinal Seri (1966-1969) ve seslendirmesini yine William Shatner'ın yaptığı Uzay Yolu: Animasyon Seri
• Filmler: Uzay Macerası (1979), Khan'ın Gazabı (1982), Spock'un Peşinde (1984), Eve Yolculuk (1986), Son Sınır (1989), Keşfedilmemiş Ülke (1991) ve Generations (1994)
• Alternatif zaman çizgisi: Uzay Yolu (2009), Bilinmeze Doğru (2013) ve Sonsuzluk (2016)
• Yeni dizi: Orijinal serinin öncesini anlatan Star Trek: Strange New Worlds

Bütün dizi ve filmlerin sırası için Star Trek izleme sırası sayfamıza bakabilirsiniz.

Karakter nasıl doğdu?

Roddenberry diziyi Mart 1964'te "yıldızlara giden bir Wagon Train" diye, yani dönemin sevilen kovboy dizisinin uzaydaki karşılığı olarak tanıtmıştı: her bölümü kendi içinde tamamlanan maceralar, sürüp giden bir yolculuğun çerçevesinde. Kirk bu yolculuğun kaptanıydı ve kısmen C. S. Forester'ın denizci kahramanı Horatio Hornblower örnek alınarak kurulmuştu. Kaptanın adı için Hannibal, Timber ve Flagg gibi adaylar elendikten sonra James Kirk'te karar kılındı.

Dizinin evreninde Kirk, 22 Mart 2233'te ABD'nin Iowa eyaletindeki Riverside kasabasında doğar. Bu tarih, onu canlandıran William Shatner'ın doğum günüyle aynıdır: Shatner 22 Mart 1931'de Kanada'nın Montreal kentinde doğdu.

Hikâyedeki yeri

Orijinal dizide Kirk, Enterprise'ın beş yıllık görevini yönetir; bu görevin üç sezonu ekrana gelir. Kaptan, karşılaştığı uygarlıklarla ilişkilerde hem diplomat hem asker olmak zorundadır. Çoğu bölümde zor bir ahlaki seçimle yüz yüze gelir ve kararını, Spock'un mantığı ile McCoy'un insani kaygıları arasında tartarak verir.

Kirk'ün en bilinen özelliklerinden biri, kazanılmasının imkânsız olduğu bir senaryoyu kabul etmemesidir. Yıldız Filosu Akademisi'nde öğrencilerin baskı altında nasıl davrandığını ölçmek için tasarlanmış Kobayashi Maru sınavını, simülasyonu yeniden programlayarak geçen tek öğrencidir ve özgün düşüncesi için övgü alır. Kavram, sonradan gerçek dünyada da "kazanılamayacak durum" anlamında kullanılmaya başladı.

1979 filminde Kirk artık amiraldir ve Yıldız Filosu Operasyonları'nın başındadır; ama Dünya'ya yaklaşan büyük bir tehdit karşısında Enterprise'ın komutasını yeniden üstlenir. Khan'ın Gazabı ise yaşlanmak, kayıp ve ölümle yüzleşmek üzerine kurulu bir hikâyedir.

Bu bölüm eserin sonunu da anlatır. 1994 tarihli Generations filminde Kirk, öldüğü sanılan bir kazadan sonra Nexus adlı zamanın dışındaki bir boyutta hayatta kalır. Orada Yeni Nesil'in kaptanı Jean-Luc Picard ile karşılaşır, kötü adam Soran'ı durdurmasına yardım ederken ölümcül biçimde yaralanır. Picard, ölmekte olan Kirk'e yaptığı şeyin bir fark yarattığını söyler. 2009 filminde başlayan alternatif zaman çizgisinde ise Kirk, saldırıya uğrayan USS Kelvin gemisinden kaçan bir mekikte doğar ve babasız büyür; bu Kirk, kaptanlığa çok daha dolambaçlı bir yoldan ulaşır.

Kirk'ü kimler canlandırdı?

William Shatner Kirk'ü 1966'dan 1994'e kadar orijinal dizide, animasyon dizide ve yedi sinema filminde oynadı; bu filmlerden Son Sınır'ı (1989) kendisi yönetti. Khan'ın Gazabı'ndaki performansı ona Saturn en iyi erkek oyuncu ödülünü getirdi. Shatner sonraki yıllarda The Practice ve Boston Legal dizilerindeki avukat Denny Crane rolüyle Emmy ödülleri kazandı, 1989'da başlayan TekWar bilimkurgu roman dizisini yarattı.

2009'daki yeniden başlangıç filmiyle Kirk rolü Chris Pine'a geçti; Pine 2016'ya kadar üç filmde oynadı. Strange New Worlds'te ise genç Kirk'ü Paul Wesley canlandırıyor; Wesley ilk kez dizinin birinci sezonunun son bölümünde göründü.

Karakterin arkasındaki bilim: Kaptan Kirk gerçekten uzaya çıktı

Kirk'ün dünyasındaki teknolojilerin çoğu bugün kuramsal: ışıktan hızlı yolculuğu bilim insanlarının nasıl tartıştığını warp sürücüsü ve Alcubierre sürücüsü sayfalarımızda, ışınlayıcının neden bugünkü fizikle mümkün görünmediğini de ışınlayıcı yazımızda anlattık. Ama karakterin gerçek uzayla en somut bağı, onu oynayan oyuncunun kendisi oldu.

William Shatner 13 Ekim 2021'de Blue Origin şirketinin NS-18 adlı alt yörünge uçuşuyla uzaya çıktı. Batı Teksas'taki fırlatma alanından kalkan New Shepard kapsülü yaklaşık 107 kilometre yüksekliğe ulaştı; bu, uzayın sınırı olarak yaygın biçimde kabul edilen ve adını Theodore von Kármán'dan alan 100 kilometrelik Kármán çizgisinin üstündedir. Uçuş 10 dakika 17 saniye sürdü. 90 yaşındaki Shatner böylece uzaya çıkan en yaşlı insan oldu ve 82 yaşında uçan Wally Funk'ın rekorunu geçti. Bu rekor Mayıs 2024'te, 90 yaş 253 günlükken yine bir Blue Origin uçuşuna katılan Ed Dwight'a geçti.

Shatner'ın inişten sonra anlattıkları, astronotların sık sözünü ettiği "genel bakış etkisi"nin (overview effect) bir örneği olarak yorumlandı. Bu kavram, Dünya'yı uzaydan, karanlığın ortasında ince bir atmosfer tabakasıyla çevrili kırılgan bir küre olarak görmenin insanda yarattığı derin bakış değişikliğini anlatır. Altmış yıl önce kurgusal bir uzay gemisinin köprüsünde oturan oyuncunun bu deneyimi yaşaması, bilimkurgu ile gerçek uzay yolculuğu arasındaki bağın en çarpıcı örneklerinden biri oldu.

Kültürdeki etkisi

Kirk, televizyonun en tanınan kaptanlarından biridir. IGN 2012'de onu bütün Uzay Yolu karakterleri arasında birinci sıraya yerleştirdi. Karakterin dizideki doğum yeri de gerçek bir kasabayı etkiledi: Iowa'daki Riverside, 1985'te Roddenberry'ye ve Paramount'a başvurarak Kirk'ü kasabanın "gelecekteki evladı" olarak benimsemek için izin istedi.

Kirk'ün olduğu bir sahne de televizyon tarihine geçti. 22 Kasım 1968'de yayımlanan "Plato's Stepchildren" bölümünde Kirk ile iletişim subayı Uhura (Nichelle Nichols) arasındaki öpüşme, yıllarca televizyondaki ilk ırklararası öpüşme olarak anıldı. Bu ifade tam doğru değil; daha önce de örnekler vardı. Ama sahne, 1960'ların Amerika'sında farklı ırklardan bir mürettebatı aynı köprüde buluşturan dizinin vizyonunun simgelerinden biri olarak hatırlanıyor.

Kirk'ün en büyük mirası belki de çizdiği kaptan modelidir: kuralları bilen ama gerektiğinde kuralın ruhunu harfine tercih eden, mürettebatına sadık, keşfi her şeyin üstünde tutan bir lider. Sonraki Uzay Yolu kaptanlarının hepsi, bir ölçüde onunla karşılaştırılarak yazıldı.