Kris Kelvin kimdir? Solaris'in okyanus gezegendeki psikoloğu

Kris Kelvin kimdir? Kris Kelvin, Polonyalı yazar Stanisław Lem'in 1961'de yayımlanan Solaris romanının anlatıcısı ve baş karakteri olan psikologdur. Dünya'dan, Solaris adlı uzak bir gezegenin yüzeyine yakın asılı duran bir araştırma istasyonuna gelir. Gezegeni neredeyse tamamen kaplayan, koyu ve jelatinimsi okyanusun düşünen tek bir canlı olabileceği düşünülmektedir; ama onlarca yıllık araştırma onunla iletişim kurmayı başaramamıştır. Kelvin istasyonda, okyanusun yıllar önce intihar eden sevgilisi Harey'yi anılarından yeniden yarattığını görür. Böylece yabancı bir zekâyı anlamaya gelen bilim insanı, kendi geçmişiyle yüzleşmek zorunda kalır. Karakter, sinemada Donatas Banionis ve George Clooney gibi oyuncularla da hayat buldu.

Hangi eserlerde geçer?

Kelvin'in ilk ve asıl eseri, Lem'in en tanınan kitabı olan Solaris romanıdır. 1921'de bugünkü Lviv'de doğan, 2006'da Krakow'da ölen Lem, aynı yıl Bir Banyoda Bulunan Anılar ve Yıldızlardan Dönüş romanlarını da yayımlamıştı. Solaris 40'tan fazla dile çevrildi. İngilizcedeki ilk çeviri, 1964'teki Fransızca çeviriden yapılmıştı ve Lem bundan defalarca memnuniyetsizliğini dile getirdi; Lehçeden İngilizceye doğrudan çeviriyi ancak 2011'de Bill Johnston yaptı.

Roman üç kez filme alındı. İlki, Boris Nirenburg'un yönettiği iki bölümlük siyah-beyaz Sovyet televizyon uyarlamasıdır; 8-9 Ekim 1968'de yayımlandı ve Kelvin'i Vasiliy Lanovoy oynadı. En ünlüsü Andrey Tarkovski'nin 1972 yapımı Solaris (Solyaris) filmidir. Üçüncüsü ise Steven Soderbergh'ün yönettiği, James Cameron'ın yapımcılığını üstlendiği Solaris (2002). Kelvin ayrıca Polonya Radyosu'nun 1963'te Jerzy Grotowski yönetiminde hazırladığı radyo oyunundan BBC Radio 4'ün 2007 uyarlamasına, Detlev Glanert'in 2012 operasına kadar pek çok sahne ve ses uyarlamasında yer aldı.

Hikâyedeki yeri

Kelvin istasyona vardığında işler yolunda değildir. Üniversitedeki hocası Gibarian, o gelmeden birkaç saat önce canına kıymıştır. Geriye kalan iki bilim insanı, Snaut ve Sartorius, tuhaf ve ürkek davranır. İstasyonda olmaması gereken insanlar dolaşmaktadır. Kısa sürede anlaşılır ki ekip, okyanusa izinsiz olarak yoğun X ışınıyla saldırmış, okyanus da buna her araştırmacının bilinçaltındaki en acı anıdan yarattığı "ziyaretçiler" ile yanıt vermiştir. Kelvin'in ziyaretçisi, bir tartışmanın ardından kendini öldüren ve ölümünden kendini sorumlu tuttuğu Harey'dir.

Romanın büyük bölümü Kelvin'in bu durumla baş etme çabasıdır: önce yeni Harey'den kurtulmaya çalışır, sonra onun da düşünen, hisseden ve kendi kökenini merak eden bir varlık olduğunu kabul etmek zorunda kalır. Bu sırada istasyonun kütüphanesinde, insanlığın "Solaristik" adını verdiği, onlarca yıldır okyanusun biçimlerini sınıflandırıp adlandırmaktan öteye geçemeyen bilim dalının yığınla ciltlerini karıştırır. Lem'in alaycı bir dille anlattığı bu kütüphane, anlayamadığı bir şeyi yalnızca adlandırarak anladığını sanan bilimin portresidir.

Romanla filmler arasındaki fark

Bu bölüm eserin sonunu da anlatır. Romanda bilim insanları son çare olarak Kelvin'in beyin dalgalarının kaydını okyanusa gönderir; ziyaretçiler bir süre sonra kaybolur ve Harey, kendi isteğiyle yok edilmeyi seçerek Kelvin'den gizlice ayrılır. Tarkovski ise romanda hiç olmayan bir bölümle, Kelvin'in yolculuktan önce babasının kır evinde geçirdiği son günle açar filmi; sonunda kamera yavaşça geri çekilir ve Kelvin'in babasına sarıldığı evin aslında okyanusun üzerinde oluşmuş bir adada olduğu görülür.

Lem'e göre hiçbir uyarlama okyanusun fiziksel ve psikolojik "yabancılığını" yeterince gösteremedi. İnsanla bambaşka bir zekâ arasında iletişimin imkânsızlığı, onun yazarlığı boyunca dönüp durduğu temaydı: ilk romanı Marslı Adam'dan Eden'e, Yenilmez'deki mekanik böcek sürülerinden son romanı Fiasko'ya kadar aynı soruyu farklı biçimlerde sordu. Solaris bu temanın en bilinen örneğidir.

Lem iki filmi de sevmedi. Tarkovski ile senaryo üzerinde birlikte çalışmasına rağmen, yönetmenin Solaris yerine "Suç ve Ceza" çektiğini söyledi: kendisine göre film, kitabın bilgi ve bilişin sınırlarına dair sorularını bir kenara bırakmıştı. Soderbergh'ün filmini görmediğini belirttiği hâlde, eleştirilere verdiği yanıtta kitabın uzayda aşk hikâyesi değil, insanın kendi kavramlarına indirgenemeyen bir şeyle karşılaşmasının hikâyesi olduğunu vurguladı.

Kelvin'i kimler canlandırdı?

Tarkovski'nin filminde Kelvin'i Litvanyalı oyuncu Donatas Banionis (1924-2014) canlandırdı; Rusça filmlerde sesi genellikle Rus oyuncular tarafından seslendirilen Banionis, en çok bu rolle hatırlanır. Harey'yi, Tarkovski'ye romanı ilk tanıtan kişi olan Natalya Bondarçuk oynadı. Film 1972 Cannes Film Festivali'nde Jüri Özel Büyük Ödülü'nü kazandı ve bugün sinema tarihinin en önemli bilimkurgu filmlerinden biri sayılıyor. Yönetmenin hayatı ve öteki filmleri Andrey Tarkovski sayfasında.

Soderbergh'ün 2002 uyarlamasında karakterin adı Chris Kelvin oldu ve onu George Clooney oynadı; Harey'nin karşılığı olan Rheya'yı Natascha McElhone canlandırdı. Soderbergh başta rolü Daniel Day-Lewis'e düşünmüştü. Eleştirmenlerden olumlu not alan film, 47 milyon dolarlık bütçesine karşılık dünya genelinde yaklaşık 30 milyon dolar hasılat yaptı. 2019'da David Greig'in sahne uyarlamasında ise ana karakter bir kadın olarak yeniden yazıldı.

Kelvin'in arkasındaki bilim

Lem, düşünen yabancıyı bilerek bir okyanus olarak tasarladığını, böylece onu insana benzetme tuzağından kaçındığını yazmıştı. Romandaki Solaris de ilginç bir yerdedir: iki yıldızlı bir sistemde döner ve normalde kararsız, kaotik olması gereken yörüngesine okyanusun bir biçimde müdahale ettiği düşünülür. İki yıldızın çevresinde dolanan gezegenler artık kurgu değil. NASA'nın Kepler teleskobu 2011'de, iki yıldızın birden çevresinde dolandığı kesin olarak doğrulanan ilk gezegen Kepler-16b'yi buldu; Satürn büyüklüğündeki bu gaz devi bir turunu 229 günde tamamlıyor. Üç ve daha fazla cismin kütleçekimiyle oluşan karmaşık yörüngelerin neden öngörülmesi zor olduğu Üç cisim problemi gerçekten çözümsüz mü? yazımızda; iki güneşli gezegenlerin gerçek örnekleri ise İki güneşli Tatooine gerçekte var mı? yazısında.

Romanda bilim insanları ziyaretçilerin sıradan atomlardan değil, nötrinolardan oluşmuş olabileceğini tartışır. Gerçekte nötrinolar maddeyle son derece zayıf etkileşen, neredeyse kütlesiz parçacıklardır ve bilinen fizikte bir araya gelip bir beden oluşturamazlar; Lem'in fikri bilinçli bir kurgusal sıçramadır. Asıl bilimsel soru ise iletişimdir: Kelvin'in hikâyesi, dünya dışı bir zekâ bulsak bile onu anlayabileceğimizin garantisi olmadığını hatırlatır. Bu soru, Fermi paradoksu ve Drake denklemi tartışmalarında hâlâ masada. Bugün Europa ve Enceladus gibi buz kabuğunun altında okyanus saklayan dünyalar, gökbilimcilerin yaşam aradığı en umut verici adresler arasında; ayrıntısı Europa sayfasında.

Kültürdeki etkisi

Solaris'in gökyüzünde de bir karşılığı var. Uluslararası Astronomi Birliği'nin 2019'daki NameExoWorlds kampanyasında Polonya'ya düşen yıldız BD+14 4559, romanın onuruna Solaris adını aldı; çevresinde dolanan ve 2009'da keşfedilen gezegene de Lem'in pilot Pirx öykülerinden esinlenerek Pirx denildi. Pegasus takımyıldızında, yaklaşık 161 ışık yılı uzaklıktaki bu turuncu cüce yıldız çıplak gözle görülemeyecek kadar sönüktür. Orta Avrupa'nın tek senkrotronu da adını romandan alır.

Eleştirmenler, Tarkovski'nin uyarlamasının Event Horizon (1997) ve Christopher Nolan'ın Inception (2010) gibi filmler üzerinde iz bıraktığını not eder; Lehçe kaynaklar 2008 yapımı Dead Space oyununun da kitaptan esinlendiğini belirtir. Kris Kelvin ise kahramanlığı silahta ya da keşifte değil, anlayamadığı bir şeyin karşısında kendi sınırlarını kabul etmekte yatan, bilimkurgunun en insani karakterlerinden biri olarak kaldı.