Apollo 11'in Ay'da yakaladığı Güneş: alüminyum folyodaki rüzgâr

Ay yüzeyinde parlak güneş ışığı ve uzun, koyu gölgeler... 12 Eylül 2026'da NASA'nın Günün Astronomi Fotoğrafı seçilen kare, 20 Temmuz 1969'da Ay'da yürüyen ilk insan Neil Armstrong tarafından çekildi. Fotoğrafta Apollo 11'in Ay modülü Eagle ve uzay giysisi içindeki Ay modülü pilotu Buzz Aldrin görülüyor. Aldrin, uzun bir folyo tabakasını açıyor. Bu sıradan görünen folyo, aslında Güneş'in kendisinden madde örneği toplamak için tasarlanmış bir bilim deneyiydi.

Güneş Rüzgârı Bileşimi Deneyi

Deneyin adı Güneş Rüzgârı Bileşimi Deneyi (Solar Wind Composition Experiment). Önerisi ve tasarımı, İsviçre'deki Bern Üniversitesi'nden Johannes Geiss ve Peter Eberhardt ile Zürih Federal Teknoloji Enstitüsü'nden (ETH) Peter Signer'ın başında olduğu bir ekipten geldi. Düzenek, teleskopik bir direğe asılan yaklaşık 30 santimetreye 140 santimetre boyutlarında, son derece saf alüminyum folyodan oluşuyordu. Görünüşü ve kökeni nedeniyle "İsviçre bayrağı deneyi" diye de anıldı.

Mantık basitti. Güneş, yüzeyinden sürekli olarak elektrik yüklü parçacıklar, yani Güneş rüzgârı üfler. Dünya'nın manyetik alanı ve atmosferi bu parçacıkların yüzeye ulaşmasını engeller; bu yüzden Dünya'dan Güneş rüzgârını doğrudan "yakalamak" mümkün değildir. Ay'ın ise ne kalın bir atmosferi ne de güçlü bir manyetik alanı var. Güneş'e dönük bırakılan folyo, üzerine çarpan parçacıkları içine hapsetti. Apollo 11'de folyo 77 dakika açık kaldı; ardından toplanarak Dünya'ya geri getirildi.

Ne öğrendik?

Folyo, Apollo 11'in Ay'dan getirdiği yaklaşık 22 kilogramlık kaya ve toprak örnekleriyle birlikte Dünya'daki laboratuvarlarda incelendi. Bern'deki ekip, folyoya gömülü soy gaz atomlarını ayrıştırarak Güneş rüzgârındaki helyum, neon ve argonun izotop bileşimini ölçtü. Bu, Güneş maddesinin izotop bileşimine dair ilk kesin ölçümlerdi.

Deney yalnız Apollo 11'de kalmadı. Apollo 12, 14, 15 ve 16 görevlerinde de kuruldu ve maruz kalma süreleri giderek uzatıldı: Apollo 12'de 18 saat 42 dakika, Apollo 14'te 21 saat, Apollo 15'te 41 saat 8 dakika, Apollo 16'da ise 45 saat 5 dakika. Apollo 16'daki düzeneğe platin parçalar da eklendi. Uzun süreler, daha fazla parçacık toplanmasını ve daha hassas ölçümler yapılmasını sağladı. Farklı tarihlerde toplanan örnekler, Güneş rüzgârının bileşiminin zaman içinde ne ölçüde değiştiğini karşılaştırma imkânı da verdi.

Neden önemli?

Güneş, Güneş Sistemi'nin kütlesinin yüzde 99'undan fazlasını barındırıyor. Bu nedenle Güneş'in bileşimini bilmek, gezegenlerin ve bizim neyden yapıldığımızı anlamanın başlangıç noktası. Gezegenlerdeki, göktaşlarındaki ve kuyruklu yıldızlardaki izotop oranları Güneş'inkiyle karşılaştırılarak, Güneş Sistemi'ni oluşturan bulutun nasıl ayrıştığı ve evrildiği izlenebiliyor.

İsviçre deneyinin açtığı yol, onlarca yıl sonra NASA'nın Genesis görevine de ilham verdi. 2001'de fırlatılan Genesis, Güneş rüzgârından örnek toplayıp 2004'te Dünya'ya getirdi; ancak dönüş kapsülünün paraşütü açılmadığı için kapsül çöle sert biçimde çarptı. Buna rağmen örneklerin bir bölümü kurtarılarak incelendi.

Fotoğrafın ardındaki ayrıntı

Apollo 11'in Ay yüzeyindeki fotoğraflarının çoğunda Aldrin yer alıyor; çünkü kamera çoğunlukla Armstrong'daydı. Bu yüzden ilk Ay yürüyüşünden kalan karelerde Armstrong'un kendisi pek az görülüyor. Görüntüdeki uzun gölgeler, iniş noktasında Güneş'in ufkun hemen üzerinde, alçakta olmasından kaynaklanıyor. İniş saati de bilinçli olarak böyle seçilmişti: alçak açılı ışık, yüzeydeki engebelerin uzun gölgeler bırakarak kolayca seçilmesini sağlıyordu.

Tarihî gecenin diğer deneyleri

Güneş rüzgârı folyosu, Apollo 11 astronotlarının Ay yüzeyinde kurduğu birkaç deneyden yalnızca biriydi. Armstrong ve Aldrin, Huzur Denizi'ndeki iniş noktasında yaklaşık iki buçuk saatlik bir yürüyüş yaptı. Bu sürede örnek topladılar, Ay depremlerini ölçecek bir sismometre ve Dünya'dan gönderilen lazer ışınlarını geri yansıtacak bir yansıtıcı yerleştirdiler. Lazer yansıtıcısı bugün hâlâ kullanılıyor; Dünya ile Ay arasındaki uzaklık bu sayede santimetre düzeyinde ölçülebiliyor ve Ay'ın her yıl Dünya'dan birkaç santimetre uzaklaştığı bu ölçümlerle doğrulandı. Güneş rüzgârı folyosu ise yürüyüşün sonunda toplanarak örneklerle birlikte Ay modülüne alındı. Mürettebat 24 Temmuz 1969'da Pasifik Okyanusu'na inerek Dünya'ya döndü.

Kısaca

• Fotoğraf 20 Temmuz 1969'da Neil Armstrong tarafından çekildi; Buzz Aldrin Güneş rüzgârı folyosunu kuruyor.
• Deneyi İsviçreli bilim insanları tasarladı; folyo Apollo 11'de 77 dakika açık kaldı.
• Folyo, Güneş rüzgârındaki helyum, neon ve argon izotoplarının ilk kesin ölçümlerini sağladı.
• Deney Apollo 12, 14, 15 ve 16'da da tekrarlandı.