MMX (Mars Moons eXploration)

MMX (Martian Moons eXploration, Mars Uyduları Keşfi), Japonya Uzay Araştırma Ajansı'nın (JAXA) Mars'ın iki küçük uydusunu inceleyecek ve en büyüğü olan Phobos'tan örnek getirecek robotik görevidir. 9 Haziran 2015'te duyurulan ve 19 Şubat 2020'de geliştirme onayı alan görev, 31 Mart 2026'da Tanegashima Uzay Merkezi'ne ulaştı. JAXA'nın açıklamasına göre fırlatma 20 Ekim 2026'da Japonya saatiyle 04.41'de H3 roketiyle yapılacak. Görev başarılı olursa Mars sisteminden Dünya'ya getirilen ilk örnekler Phobos'tan gelmiş olacak. Hayabusa ve Hayabusa2 asteroit görevlerinin örnek getirme deneyimi MMX'in temelini oluşturuyor.

Görevin amacı

Phobos ve Deimos'un kökeni Güneş Sistemi'nin çözülmemiş sorularından biridir. İki ana görüş vardır: bu uydular ya Mars'ın kütleçekimine yakalanmış asteroitlerdir ya da Mars'a büyük bir cismin çarpmasıyla fırlayan enkazdan oluşmuştur. MMX'in hedefleri şunlar:

• Phobos'tan örnek alıp Dünya'da laboratuvarlarda inceleyerek uyduların kökenini belirlemek
• İç ve dış Güneş Sistemi arasındaki geçiş bölgesinde su ve organik maddelerin nasıl taşındığını anlamak
• Deimos'u yakın geçişlerle gözlemek
• Mars'ın iklimini ve atmosferinden kaçan maddeyi uydu konumundan izlemek
• Mars sistemine gidiş-dönüş yapan görevler için gereken teknolojileri geliştirmek

Phobos, Mars yüzeyinin yalnızca yaklaşık 6.000 kilometre üzerinde dolanan, en uzun ekseni 27 kilometre civarında olan, düzensiz biçimli küçük bir uydudur. Mars'a o kadar yakındır ki bir günde Mars'ın çevresini üç kez dolanır ve gelgit etkileri yüzünden yörüngesi yavaş yavaş alçalmaktadır. Daha küçük olan Deimos ise daha uzakta dolanır. İki uydunun da yüzeyi koyu renklidir ve bu görünüm karbonlu asteroitleri andırır; ancak yörüngelerinin neredeyse dairesel ve Mars'ın ekvator düzleminde olması, yakalanmış asteroit fikriyle tam uyuşmaz. Bu çelişki, MMX'in yanıtlamaya çalıştığı sorunun özüdür.

Uzay aracı ve araçları

JAXA'nın Ağustos 2026'daki fırlatma belgesine göre aracın fırlatma kütlesi yaklaşık 4.480 kilogram, kuru kütlesi yaklaşık 2.100 kilogramdır. Araç üç ana modülden oluşur: itki modülü, keşif modülü ve dönüş modülü. Phobos ile Deimos'un kütlesi klasik bir yörünge için yetersiz olduğundan, MMX uydunun yakınında kalan "yarı uydu yörüngeleri" denilen özel yörüngelerde uçacak.

Yedi bilim aleti taşınacak:

• TENGOO: Ayrıntılı yüzey şekillerini görüntüleyen dar açılı teleskop
• OROCHI: Geniş açılı, çok renkli kamera
• LIDAR: Lazerle yükseklik ve yansıtma ölçümü
• MIRS: Fransa'nın CNES kurumuyla geliştirilen yakın kızılötesi tayfölçer
• MEGANE: NASA'nın sağladığı gama ışını ve nötron tayfölçeri
• CMDM: Mars çevresindeki tozu sayan dedektör
• MSA: İyon ortamını inceleyen kütle çözümleyici

Ayrıca Japon yayın kuruluşu NHK ile geliştirilen 4K ve 8K kamera, Mars'ı ilk kez 8K çözünürlükte görüntüleyecek. Fransa ile Almanya'nın ortak geliştirdiği, 30 kilogramın altındaki IDEFIX adlı küçük gezgin, Phobos'un çok düşük kütleçekiminde tekerlekli hareketi deneyecek.

Yolculuk ve önemli anlar

• 9 Haziran 2015: JAXA görevi duyurdu.
• 19 Şubat 2020: Japon hükümeti geliştirme aşamasına geçişi onayladı.
• Ocak 2026: Üçüncü MMX bilim konferansı JAXA'nın Sagamihara kampüsünde düzenlendi.
• 31 Mart 2026: Uzay aracı Tanegashima Uzay Merkezi'ne ulaştı.
• 20 Ağustos 2026: JAXA fırlatma tarihini 20 Ekim 2026 olarak açıkladı.

Phobos'un Mars'a çok yakın olması bir avantaj daha sağlıyor: milyarlarca yıl boyunca Mars'a düşen büyük çarpmalar, Mars yüzeyinden fırlayan malzemenin bir kısmını Phobos'a taşımış olabilir. Bu nedenle MMX'in getireceği örneklerde Mars'ın kendisine ait küçük parçacıkların da bulunması mümkün. Bu, Mars yüzeyinden doğrudan örnek getirmeden Mars'ın geçmişine dair malzemeye ulaşmanın dolaylı bir yolu olabilir.

Beklenenler

Fırlatmanın ardından aracın Mars'a varıp yörüngeye girmesi, ardından Phobos'a geçmesi planlanıyor. Araç Phobos'a bir ya da iki kez inerek en az 10 gram yüzey malzemesi toplayacak. Bunun için iki yöntem kullanılacak: robot kolun ucundaki karot örnekleyici (C-SMP) yüzeyin 2 santimetreden derinindeki malzemeye ulaşacak, iniş ayağının yanındaki pnömatik örnekleyici (P-SMP) ise basınçlı gazla yüzey toprağını kaba üfleyecek. Örnekleme işleminin yaklaşık 2,5 saatte tamamlanması planlanıyor. Phobos'tan ayrıldıktan sonra Deimos'un yanından birkaç kez geçilecek, ardından dönüş kapsülü 2031'de Avustralya'ya indirilecek. Yapılan bir olasılık çalışması, örneklerde organik kalıntılar bulunması için gerçekçi fırsatlar olduğunu gösteriyor.

MMX'in örnek getirme yaklaşımı, JAXA'nın Hayabusa ve Hayabusa2 görevleriyle küçük ve düşük kütleçekimli cisimlerden örnek toplama konusunda biriktirdiği deneyime dayanıyor. Görev başarılı olursa Japonya, hem asteroitlerden hem de bir gezegen uydusundan örnek getiren ilk ülke olacak.

Bilmeye değer

• MEGANE, Japoncada "gözlük" anlamına gelir; aletin adı bu kelime oyunundan doğdu.
• IDEFIX gezgini adını Asteriks çizgi romanlarındaki Oburiks'in küçük köpeğinden alır.
• Görüntüler yalnızca iletilmeyecek, ham kayıtlar dönüş kapsülüyle de Dünya'ya getirilecek.
• Görevin yöneticisi Yasuhiro Kawakatsu'dur.
• ESA derin uzay iletişim donanımı ve yer istasyonu desteği sağlıyor.