Süpernova ile nova arasındaki fark nedir? Hangisinde yıldız yok olur?
Nova, beyaz cücenin yüzeyindeki hidrojenin patlamasıdır ve yıldız sağ kalır; süpernova ise yıldızın dağıldığı ya da çöktüğü, çok daha parlak bir patlamadır.
- Konu
- Yıldızlar
- Kaynak
- NASA
- İlgili sayfa
- https://uzaygundem.com/ansiklopedi/supernovalar
Nova, bir beyaz cüce yıldızın yüzeyinde biriken hidrojenin bir anda füzyona girmesidir; yıldız yerinde kalır ve olay yinelenebilir. Süpernova ise bir yıldızın tümüyle dağıldığı ya da çekirdeğinin çöktüğü, nova'dan on binlerce kat daha parlak bir patlamadır. Kısaca: nova yüzeyde kopan bir patlamadır, süpernova yıldızın sonudur.
Nova nedir ve nasıl çalışır?
Her nova, yakın bir çift yıldız sisteminde yaşanır. Sistemin bir üyesi, Güneş gibi bir yıldızın geride bıraktığı yoğun çekirdek olan beyaz cücedir; eşi ise ona maddesini aktaran normal bir yıldızdır. Aktarılan hidrojen beyaz cücenin yüzeyinde birikir. Bu tabaka yaklaşık 20 milyon kelvine ulaşınca füzyon denetimden çıkar ve tabaka uzaya savrulur. Ayrıntısı Nova sözlük sayfasında.
Sonuç görkemli ama ölçülüdür. Klasik bir nova 12 kadirden fazla parlayabilir ve tepe noktasında Güneş'in yaklaşık 50.000-100.000 katı ışık verir. Buna karşın fırlatılan madde yalnızca Güneş kütlesinin on binde biri kadardır; biriken maddenin ancak yüzde 5'i füzyona girer. Beyaz cüce sağlam kalır, yeniden madde toplar ve bir süre sonra yeniden patlayabilir. Samanyolu'nda yılda 25-75 nova olduğu tahmin edilir, ancak yılda yalnızca 10 kadarı gözlemlenir.
Süpernova nedir? İki ayrı yol var
Süpernova iki farklı mekanizmayla oluşur ve NASA da bu ayrımı vurgular.
- Çekirdek çökmesi: Güneş'in en az 8-9 katı kütledeki bir yıldızın çekirdeği demire dönüşünce füzyon enerji üretemez, çekirdek çöker ve dış katmanlar patlamayla atılır. Geriye çekirdeğin kütlesine göre bir nötron yıldızı ya da bir kara delik kalır. Açığa çıkan enerjinin yaklaşık 10⁴⁶ julü, on saniyelik bir nötrino patlamasıyla taşınır.
- Ia türü: İkili sistemdeki bir beyaz cüce, eşinden madde alarak ya da bir yıldızla birleşerek Chandrasekhar sınırına (yaklaşık 1,4 Güneş kütlesi) yaklaşınca merkezde karbon ve oksijen denetimsizce kaynaşır. Tüm yıldız termonükleer olarak patlar ve geriye bir şey kalmaz. Ayrıntılar Tip Ia süpernova sayfasında.
Süpernova, nova'dan hem çok daha parlak hem çok daha yıkıcıdır. Ia türü süpernovanın mutlak kadiri yaklaşık −19,3'tür, yani Güneş'ten yaklaşık 5 milyar kat parlaktır ve açığa çıkan enerji 1-2×10⁴⁴ jul kadardır. Nova'nın tepe mutlak kadirinin ana dağılımı ise yaklaşık −8,8'dedir. Tepe parlaklığı bakımından fark yaklaşık on binlerce kattır. Tepe ışığı kısa süre için bir galaksinin tümününkiyle yarışabilir.
Nova ile süpernova karşılaştırması
| Özellik | Nova | Süpernova |
|---|---|---|
| Ne patlar? | Beyaz cücenin yüzeyindeki hidrojen tabakası | Ia'da beyaz cücenin tamamı; çekirdek çökmesinde çöken çekirdek ve dış katmanlar |
| Yıldıza ne olur? | Beyaz cüce hayatta kalır | Ia'da yıldız dağılır; çökmede nötron yıldızı ya da kara delik kalır |
| Gereken sistem | Yakın çift yıldız | Ia için çift yıldız; çekirdek çökmesi için büyük kütleli yıldız |
| Tepe parlaklığı | Güneş'in yaklaşık 50.000-100.000 katı | Ia'da Güneş'in yaklaşık 5 milyar katı |
| Fırlatılan kütle | Yaklaşık Güneş'in 1/10.000'i | Ia'da yıldızın tamamı dağılır |
| Yinelenebilir mi? | Evet, aynı yıldızda tekrar olabilir | Hayır |
| Samanyolu'nda sıklık | Yılda tahminen 25-75 | Yüzyılda birkaç |
Gerçek örnekler
GK Persei (1901): Bu yıldız 1901'de birkaç günlüğüne gökyüzünün en parlak yıldızlarından biri olarak belirdi. NASA'nın Chandra Gözlemevi ve Hubble verileri, yaklaşık 1.530 ışık yılı uzaktaki bu nova'nın fırlattığı gaz topaklarını saatte yaklaşık 1,1 milyon kilometre hızla genişlerken gösterdi. Bu yazının kapak görseli de o kalıntıdır.
T Coronae Borealis ve RS Ophiuchi: Tekrarlayan novalar yıldızın hayatta kaldığının kanıtıdır. T CrB 1866'da 2,0, 1946'da 3,0 kadire ulaştı; olay yaklaşık 80 yıllık aralıkla yineleniyor. RS Ophiuchi 1898'den 2006'ya kadar defalarca patladı ve 2021'in ağustosunda yeniden parladı; ilk gözlemlerde yaklaşık 5, ertesi gün yaklaşık 4,6 kadire ulaştı. T CrB'yi Kuzey Tacı takımyıldızı sayfasında bulabilirsiniz.
SN 1054 ve Yengeç Bulutsusu: Boğa takımyıldızındaki bu çekirdek çökmesi patlaması 1054'te yaklaşık −6 kadire ulaşıp gündüz Venüs gibi görüldü ve yaklaşık 23 gün gündüz görünür kaldı; Çinli, Japon ve İslam kaynakları kayıt tutmuştur. Kalıntısı Yengeç Bulutsusu ve içindeki pulsardır.
SN 1572 ve SN 1987A: Tycho Brahe'nin 1572'de Kassiopeia'da gördüğü patlama, "yeni yıldız" anlamına gelen De nova stella adlı kitabıyla duyuruldu; aslında Ia türü bir süpernovaydı. SN 1987A ise 24 Şubat 1987'de Büyük Macellan Bulutu'nda (yaklaşık 168.000 ışık yılı) keşfedildi; patlayan yıldız Sanduleak −69 202 adlı mavi süperdevdi. Kamiokande II, IMB ve Baksan dedektörleri 13 saniyeden kısa bir süre içinde toplam 25 nötrino yakaladı; nötrinolar görünür ışıktan birkaç saat önce gelmişti. Kalıntıdaki nötron yıldızı 2019'da ALMA gözlemleriyle dolaylı olarak doğrulandı, 2021'de de Chandra ve NuSTAR X-ışın verileriyle desteklendi.
Sık yapılan yanlışlar
- "Süpernova, büyük bir nova'dır": Hayır. Nova yüzey patlamasıdır, yıldız sağlam kalır. Süpernova yıldızı yok eder ya da çekirdeğini çökertir. Chandra ekibi nova'yı "küçük bir süpernova" gibi anlatır, ancak mekanizmalar farklıdır.
- "Nova yeni bir yıldızın doğuşudur": Hayır. Nova Latince "yeni" demektir; çünkü çıplak gözle önceden görünmeyen bir yıldız aniden belirir. Aslında zaten var olan, sönük bir sistemdir. İki terim 1930'lara kadar birbirinin yerine kullanıldı; Tycho'nun 1572'deki "nova"sı bir süpernovaydı.
- "İkisinde de beyaz cüce var, o hâlde aynı şey": Ia türü süpernova da nova da beyaz cüce içerir, ama nova yalnız yüzey yanmasıdır. Bir beyaz cüce çok sayıda nova yaşayıp sonunda Chandrasekhar sınırına yaklaşırsa Ia türü süpernovaya dönüşebilir.
- "Kilonova nova'nın büyüğüdür": Kilonova ayrı bir olaydır; bkz. kilonova.
Hangisi ne zaman kullanılır?
Parlama bir beyaz cücenin yüzeyinden geliyor ve yıldız sağ kalıyorsa nova denir. Patlama yıldızı dağıtıyor ya da çekirdeğini çökertiyorsa süpernovadır. Pratikte ilk ayrım parlaklıktan yapılır: nova'nın tepe parlaklığı çok daha düşüktür. Süpernova kalıntılarına örnek olarak Cassiopeia A, yaklaşık 11.000 ışık yılı uzaktadır ve 1660'lar civarında patlayan IIb türü bir süpernovanın kalıntısıdır.
Kısaca
- Nova, beyaz cücenin yüzeyindeki hidrojenin füzyonla yanmasıdır; yıldız hayatta kalır.
- Süpernova ya yıldızın tümüyle dağılması (Ia) ya da büyük kütleli yıldızın çekirdek çökmesidir.
- Süpernova, nova'dan on binlerce kat parlak olabilir; nova'nın fırlattığı kütle Güneş'in yaklaşık on binde biridir.
- Nova tekrarlanabilir (T CrB, RS Ophiuchi); süpernova bir yıldız için tek seferliktir.
- "Nova" Latince "yeni" demektir ve eskiden süpernovalar için de kullanılırdı.
Daha fazla okuma
- Süpernovalar: türleri, kalıntıları ve tarihî kayıtları.
- Beyaz cüceler: nova ve Ia türü süpernovanın patlayan yıldızı.
- Kraliçe takımyıldızı: Tycho'nun 1572 süpernovası ve Cassiopeia A.
Bunları da biliyor muydunuz?Tümü →
Pulsarların ve ölü yıldızların etrafında gezegen var mı?
Yıldızı olmayan gezegenler var mı?
Çocuklarla gökyüzü gözlemi nasıl yapılır?
Yıldızlar neden parlar? (çocuklar için)
Yıldız gözlemi için hangi dürbün alınır? 7x50 ve 10x50 ne demek?
Kutup Yıldızı neden hep kuzeyi gösterir? Her zaman Kutup Yıldızı mıydı?



















