Yıldızı olmayan gezegenler var mı?

Evet: Galakside hiçbir yıldızın çevresinde dolanmayan, uzayda tek başına yol alan gezegenler var. Gökbilimciler bunlara “serbest dolaşan gezegen” ya da “haydut gezegen” diyor. Hem kendi ışıkları yok hem de ışığını yansıtacakları bir yıldız bulunmuyor; bu yüzden görülmeleri çok zor. Yine de son yirmi beş yılda yüzlerce aday saptandı ve bazı tahminlere göre Samanyolu'nda yıldızlardan bile fazlalar.

Bir gezegen yıldızını nasıl kaybeder?

Haydut gezegenlerin iki ana kökeni olduğu düşünülüyor. Birincisi fırlatılma: Gezegen sistemlerinin kurulduğu kaotik ilk dönemde gezegenler birbirine çok yaklaşabilir. Böyle bir yakın geçiş ya da sistemin yanından geçen başka bir yıldızın çekimi, bir gezegeni yıldızından koparıp yıldızlararası boşluğa savurabilir. Modellere göre bu yolla atılanların çoğu, kütlesi Dünya'nın 30 katından az olan görece küçük gezegenler.

İkincisi doğrudan çöküş: Yıldızlar, gaz ve toz bulutlarının kendi çekimleriyle büzülmesiyle doğar. NASA'nın anlatımıyla küçük bir bulut parçası çöktüğünde merkezde yıldız yerine bir gezegen, çevresinde de gezegenler yerine uydular oluşabilir. Bu yolla doğan cisimler, yıldız olamayacak kadar hafif kalan kahverengi cücelerle sınırdadır; bazı araştırmacılar onlara bu yüzden “alt-kahverengi cüce” demeyi tercih ediyor. Genç yıldızların diskleri birbirine yakın geçerken aralarında uzayan gaz köprülerinin parçalanması da önerilen üçüncü bir yol.

Karanlık bir gezegen nasıl bulunur?

En güçlü yöntem kütleçekimsel mikromerceklenme. Görünmez bir gezegen uzaktaki bir yıldızın tam önünden geçtiğinde, kütleçekimi o yıldızın ışığını bükerek bir mercek gibi odaklar ve yıldız kısa süreliğine parlar. Gezegen ne kadar hafifse parlama o kadar kısa sürer: 2020'de duyurulan, Dünya kütlesinde bir haydut gezegen adayına işaret eden olay yalnızca 41,5 dakika kadar sürmüştü. Yöntemin bedeli, her olayın bir kez görülmesi ve cismin ayrıntılı incelenememesi.

İkinci yöntem kızılötesinde doğrudan görüntüleme. Genç gezegen kütleli cisimler oluşum sırasında biriken ısıyı hâlâ yaydığı için kızılötesinde parlar; bu nedenle aramalar genç yıldız oluşum bölgelerinde yapılır. İlk örnekler 2000'de bulundu: biri İngiliz bir ekibin Orion Bulutsusu gözlemlerinde, öteki İspanyol bir ekibin Sigma Orionis kümesinde. ESO'nun 2012'de duyurduğu CFBDSIR J214947.2-040308.9 ise yaklaşık 100 ışık yılı uzakta, Jüpiter'in 4-7 katı kütlede ve 430 °C kadar sıcak. Üyesi olduğu yıldız grubu sayesinde yaşı 50-120 milyon yıl olarak kestirilebildiği için kahverengi cüce değil, gezegen kütleli olma olasılığı yüksek.

Kaç tane var?

Cevap araştırmadan araştırmaya büyük farklılık gösteriyor. Takahiro Sumi ve arkadaşları 2011'de mikromerceklenme verilerine dayanarak Samanyolu'nda yıldız başına neredeyse iki Jüpiter kütleli haydut gezegen düştüğünü öne sürdü. Mróz ve arkadaşlarının 2017 çalışması çok daha temkinli bir sonuç verdi: Jüpiter kütleliler için üst sınır yıldız başına 0,25. Sumi'nin ekibi 2023'te MOA-II taramasının 2006-2014 arasındaki dokuz yıllık verisiyle, haydutların geniş yörüngelerde dolanan gezegenlerden yaklaşık 19 kat fazla olduğunu hesapladı; ancak bu sayının belirsizlik payı büyük. NASA ise güncel araştırmalara dayanarak haydutların yıldızlara bağlı gezegenlerden yaklaşık altıya bir oranında fazla olabileceğini, galakside trilyonlarca gezegenin tek başına dolaştığını belirtiyor. Kısacası tahminler milyarlardan trilyonlara uzanan geniş bir aralıkta.

Verileri göster

2000	Orion'da ilk adaylar
2011	~2 Jüpiter kütleli / yıldız
2012	CFBDSIR 2149 (ESO)
2017	Üst sınır: yıldız başına 0,25
2020	Dünya kütlesinde ilk aday
2023	Webb: Orion'da 540 aday
2026	Roman fırlatıldı

Roman ve Webb neler katıyor?

Bu belirsizliği azaltması beklenen araç, 30 Ağustos 2026'da fırlatılan ve şu sıralar devreye alma aşamasında olan Nancy Grace Roman Uzay Teleskobu. Adını “Hubble'ın annesi” diye anılan Nancy Grace Roman'dan alan teleskop, Galaksi'nin merkez bölgesindeki yüz milyonlarca yıldızı düzenli aralıklarla izleyecek. NASA bu taramanın yüzlerce haydut gezegeni ortaya çıkarmasını, Mars kadar hafif olanları bile yakalamasını bekliyor; bir çalışmaya göre Roman, Dünya kütlesinde 400 kadar haydut gezegen bulabilir.

James Webb Uzay Teleskobu ise doğrudan görüntülemede sınırları zorluyor. Samuel Pearson ve Mark McCaughrean, Ekim 2023'te Orion Bulutsusu'ndaki Trapez kümesinde Jüpiter'in 0,6 katına kadar inen 540 gezegen kütleli aday bulduklarını duyurdu. En çok konuşulan iddia, bunların yaklaşık yüzde 9'unun geniş çiftler halinde olmasıydı: “Jüpiter kütleli ikili cisimler” (JuMBO) denen 40 çift ve 2 üçlü sistem. Yazarlar bunu oluşum kuramları açısından “son derece beklenmedik” diye niteledi.

Ancak bulgu tartışmalı. Kevin Luhman 2024'te aynı görüntüleri yeniden inceledi ve JuMBO'ların çoğunun renklerinin genç kahverengi cücelerden çok, tozla kızıllaşmış arka plan kaynaklarına uyduğunu bildirdi. 2025'teki tayf çalışmasında da daha önce JuMBO sayılan yedi hedefin hepsinin arka plan kaynağı çıktığını yazdı. Simon Portegies Zwart ve Erwan Hochart da 2025'te gözlenen JuMBO'ların sağlam biçimde doğrulanması gerektiğini vurguladı. Yani Orion'da tek başına dolaşan gezegen kütleli cisimlerin bulunduğu 2000'den beri biliniyor; tartışılan, bu “gezegen çiftlerinin” gerçek olup olmadığı.

Yıldızsız bir dünya ne kadar soğuk?

Yıldız ışığı almayan bir gezegenin yüzeyi son derece soğuk olur. Yine de David Stevenson 1998'de, kalın bir hidrojen atmosferinin Dünya boyutlu bir haydudun iç ısısını hapsedebileceğini öne sürdü; bazı modellere göre kayaların içindeki radyoaktif bozunmanın ısısı, böyle bir örtü altında yüzeyi suyun donma noktasının üstünde tutabilir. Merak edenlere bir de rahatlatıcı hesap: Bir haydut gezegenin önümüzdeki bin yıl içinde Güneş Sistemi'ne girme olasılığı milyarda bir olarak tahmin ediliyor. Yıldızlarına bağlı gezegenleri ötegezegenler, bulunma yollarını da ötegezegen bulma yöntemleri sayfamızda anlattık.