21 Kasım 2026, CumartesiAra

Uzay haberleri: fırlatmalar, gök olayları, uzay görevleri ve uzay bilimine dair Türkçe güncel gelişmeler

Pulsarların ve ölü yıldızların etrafında gezegen var mı?

Evet: ilk ötegezegenler 1992'de PSR B1257+12 atarcasının çevresinde bulundu; beyaz cücelerde de WD 1856+534 b gibi gezegenler ve parçalanmış gezegen artıkları görüldü.

Konu
Yıldızlar
Kaynak
NASA
İlgili sayfa
https://uzaygundem.com/ansiklopedi/notron-yildizlari-ve-pulsarlar

Evet, var. Bir atarcanın (pulsar) çevresinde ilk gezegenler 1992'de, bir beyaz cücenin çevresinde dolanan ilk geçişli gezegen ise 2020'de bulundu. Bu cisimler ya yıldızın ölümünden sonra yeniden oluştu ya da yıldızın ölümünü atlatıp ona yaklaştı; ikisi de nadir görülür.

Atarca çevresinde gezegen nasıl aranır?

Atarca, bir süpernova patlamasından artakalan, çok hızlı dönen bir nötron yıldızıdır; ayrıntısı nötron yıldızları ve atarcalar sayfasında. Radyo darbeleri o kadar düzenlidir ki atarca bir kozmik saat gibi çalışır. Çevresinde bir gezegen varsa, çekimi atarcayı hafifçe sallar ve darbelerin Dünya'ya varış zamanı mikrosaniye düzeyinde kayar. Bu yönteme atarca zamanlaması denir; mantığı, ötegezegen bulma yöntemlerinde anlatılan Doppler kaymasına yakındır. Gezegeni görüntülemek ya da atmosferini incelemek çok zordur, ama kütlesi çok küçük cisimler bile saptanabilir.

PSR B1257+12: ilk ötegezegenler

Polonyalı astronom Aleksander Wolszczan, Başak takımyıldızı yönündeki PSR B1257+12 atarcasını 1990'da Arecibo radyo teleskobuyla buldu. Dönem 6,2 milisaniyedir; yani atarca saniyede yaklaşık 161 kez döner. Yıldız Dünya'dan yaklaşık 2.300 ışık yılı uzaktadır.

Wolszczan ve Dale Frail, 1992'de Nature dergisinde yayımladıkları makalede atarcanın bir yıldız eşi değil, gezegen boyutunda en az iki cismi olduğunu gösterdi. Cisimlerin kütleleri en az 2,8 ve 3,4 Dünya kütlesiydi; atarcadan 0,47 ve 0,36 gökbirimi uzaklıkta, 98,2 ve 66,6 günlük neredeyse dairesel yörüngelerde dolanıyorlardı. Keşif, daha önce PSR B1829−10 için ileri sürülen ve hesap hatası yüzünden geri çekilen bir gezegen iddiasının gölgesinde yapılmıştı; PSR B1257+12 sonuçları ise zamanla sağlamlaştı. 1994'te üçüncü bir gezegen eklendi; bu gezegen yaklaşık 25 günde dolanır ve Dünya kütlesinin yalnızca yaklaşık 0,02 katıdır, yani Ay'ın iki katından hafiftir. Bilinen en hafif ötegezegen olarak anılır.

Konacki ve Wolszczan 2003'te iki büyük gezegenin gerçek kütlelerini 4,3 ve 3,9 Dünya kütlesi, yörünge eğimlerini ise yaklaşık 53 ve 47 derece olarak ölçtü. Yörüngeler hemen hemen aynı düzlemdedir ve 3:2'ye yakın bir yörünge rezonansı sergiler; yazarlara göre bu, sistemin bir diskten oluştuğunun güçlü işaretidir. Uluslararası Astronomi Birliği 2015'teki adlandırma kampanyasında atarcaya Lich, gezegenlere Draugr, Poltergeist ve Phobetor adlarını verdi. Güneş benzeri bir yıldızın çevresindeki ilk ötegezegen ise yalnızca üç yıl sonra, 1995'te bulunan 51 Pegasi b oldu.

Bu gezegenler nasıl oluştu?

Gökbilimciler atarca gezegenlerini oluşum yollarına göre ayırır. "Birinci nesil" gezegenler, yıldız patlamadan önce de oradaydı. Patlamada sistem kütlesinin büyük bölümünü yitirdiği için bunların ayakta kalması zordur; bilinen atarca sistemlerinin hiçbirinin böyle oluştuğu düşünülmez. "İkinci nesil" gezegenler ise patlamadan sonra, yıldız artığının çevresindeki malzemeden doğar.

Bu fikre gözlemsel destek 2006'da geldi: Spitzer Uzay Teleskobu, 4U 0142+61 adlı genç ve yalıtık X-ışını atarcasının çevresinde soğuk bir disk buldu. Wang, Chakrabarty ve Kaplan'ın Nature makalesine göre diskin kütlesi yaklaşık 10 Dünya kütlesi, ömrü en az bir milyon yıldır; yazarlar süpernovadan geri düşen malzemeyi kaynak olarak gösterir ve genç nötron yıldızlarında gezegen oluşumunun mümkün olduğunu belirtir. Başka bir yol da eş yıldızın parçalanmasıdır: atarcanın ışınımı ve çekimi eşi parçalayıp bir disk oluşturabilir. PSR B1257+12'nin ise iki beyaz cücenin birleşmesinden doğmuş olabileceği öne sürülür; bu bir hipotezdir, kesin değildir.

Atarcaların çevresindeki her cisim gezegen sayılmaz. PSR J1719−1438'in 2,2 saatlik yörüngedeki eşinin kütlesi Jüpiter'e yakındır, ama en az yoğunluğu santimetreküp başına 23 gramdır. Bailes ve ekibi, bunun neredeyse tamamen parçalanmış aşırı hafif bir karbon beyaz cücesi olabileceğini yazdı; bu durumda cisim bir gezegenden çok yıldız kalıntısıdır. Küresel kümelerde de ilginç bir örnek var: M4 kümesindeki PSR B1620−26'nın dış eşi, NASA'nın tarif ettiği biçimde yaklaşık 13 milyar yıllık bir gaz devidir; kütlesi yaklaşık 2,5 Jüpiter kütlesi, belirsizlik payı yaklaşık 1 Jüpiter kütlesidir. Küme ağır elementlerce fakir olduğundan, böyle bir gezegen erken evrende gezegen oluşumunun kolay olmuş olabileceğine işaret eder.

Sanatçı çizimi: M4 küresel yıldız kümesinin çekirdeğinde, bir beyaz cüce ile bir milisaniye pulsarının yörüngesinde dolanan yaşlı bir gaz devinden görülen yıldızlarla dolu gökyüzü.
NASA

Yine de bu gezegenler istisnadır. NASA Ötegezegen Arşivi, Kasım 2026'da 6.470 doğrulanmış ötegezegenin yalnızca 8'ini atarca zamanlamasıyla keşfedilmiş olarak listeliyor.

Beyaz cüce çevresinde hayatta kalanlar

Kırmızı dev evresindeki bir yıldız şişerken yakın gezegenlerini yutar; geriye beyaz cüce denen çekirdek artığı kalır. Vanderburg ve ekibinin 17 Eylül 2020'de Nature'da bildirdiği WD 1856+534 b, işte bu yasak bölgenin içinde görüldü. Ejderha (Draco) takımyıldızında, yaklaşık 80 ışık yılı uzakta bir beyaz cücenin önünden 1,4 günde bir geçer. Gezegen yaklaşık Jüpiter boyutundadır; yıldız ise Dünya'dan yalnızca yaklaşık üçte bir oranında büyüktür. Makalede kütlesinin en çok 14 Jüpiter kütlesi olduğu (%95 güvenle) hesaplanmıştı.

Gezegen bu yakınlığa nasıl geldi? Vanderburg'un ekibi, düşük kütlesi ve görece uzun yörünge dönemi nedeniyle yıldızın zarfına gömülme (ortak zarf) senaryosunu zayıf buluyor; gezegenin sonradan saçılma yoluyla yaklaşmış olabileceğini düşünüyor. Chamandy ve ekibinin önerdiği model ise üçüncü bir yol öneriyor: bir yıldız eşi parçalanıp disk oluşturur ve ikinci nesil bir gaz devi doğurur. Bu senaryoda gezegen şimdiki uzaklığında ya da çok yakınında oluşmuş olabilir. Kökeni hâlâ tartışılıyor.

2025'te Limbach ve ekibi, James Webb Uzay Teleskobu'nun MIRI aletiyle beyaz cücenin orta kızılötesinde fazladan ışıma ölçtü. Bu ışıma 186 K sıcaklıkta bir gezegene uyuyor; ışığı doğrudan gözlenmiş en soğuk ötegezegen budur. Ölçüm, kütleyi en çok altı Jüpiter kütlesiyle sınırladı ve kahverengi cüce olasılığını eledi.

Gezegenlerin kırıntıları: kirli beyaz cüceler

Çoğu zaman gezegenin kendisi değil, kalıntısı görülür. Vanderburg ve ekibine göre beyaz cücelerin dörtte biri ile yarısı arasında, atmosferinde helyumdan ağır elementler bulunuyor; bunlar normalde hızla iç katmanlara batacağı için dışarıdan sürekli yeniden gelmeleri gerekir. Hubble'ın morötesi spektrografıyla yapılan 2014 tarihli bir taramada, 20-200 milyon yıllık soğuma yaşındaki beyaz cücelerin en az %27'sinin, olasılıkla %50'ye varan bölümünün gezegen artıklarını yuttuğu bulundu. Elementlerin oranları, Güneş Sistemi'ndeki kayalık cisimlere benzer.

WD 1145+017'de bu süreç 2015'te gözle görüldü: yıldızın önünden 4,5 ile 4,9 saat arasında değişen aralıklarla geçen parçalanan küçük gök cisimleri, ışığı %40'a kadar azalttı. 2019'da Gänsicke ve ekibi 27.750 K sıcaklığındaki bir beyaz cücenin çevresinde hidrojen, oksijen ve kükürtten oluşan bir gaz diski saptadı; bileşim buz devlerinin derin katmanlarına benziyordu. Yazarlar bunu, yakın yörüngedeki bir dev gezegenin buharlaşmasıyla uyumlu buluyor ve bu tür gezegenlerin spektroskopiyle yakalanabilen sıklığını yaklaşık on binde bir olarak tahmin ediyor. Beyaz cücede ikinci nesil gezegen adayını konu alan haberimizi de okuyabilirsiniz.

Ölü yıldızlarda gezegen avının tarihi
Uzay Gündem
Verileri göster
1992PSR B1257+12'de iki gezegen
1994Üçüncü atarca gezegeni
2003M4'te 13 milyar yıllık gezegen
2006Genç atarca çevresinde disk
2011J1719-1438'in Jüpiter eşi
2015WD 1145+017'de parçalanma
2020WD 1856+534 b bildirilir
2025Webb: 186 K ölçümü

Güneş ve Dünya için ne anlama geliyor?

Güneş de bir gün beyaz cüce olacak. Dünya'nın o sırada ne olacağı Güneş'in sonu ve beyaz cüce evresi sayfasında anlatılıyor; burada yalnızca şunu not edelim: WD 1856+534 b ve kirli beyaz cüceler, bir sistemin dış bölgelerindeki cisimlerin yıldızın ölümünden sonra da varlığını sürdürebildiğini, hatta içeri saçılabildiğini gösteriyor.

Kısaca

  • İlk ötegezegenler 1992'de PSR B1257+12 atarcasında bulundu; üç gezegenden biri bilinen en hafif ötegezegen.
  • Atarca gezegenleri büyük olasılıkla ikinci nesildir: patlamadan sonra bir diskten ya da eş yıldızın artığından oluşmuştur; çok nadirdirler.
  • WD 1856+534 b, beyaz cüce çevresindeki ilk geçişli gezegendir; Webb 2025'te 186 K sıcaklıkta olduğunu ölçtü.
  • Beyaz cücelerin dörtte biri ile yarısı arasında gezegen artığı izi taşır.

Hâlâ açık olan sorular

WD 1856+534 b'nin tam olarak nasıl o yörüngeye geldiği tartışmalı. Atarca gezegenlerinin ise bu kadar az olmasının nedeni belirsiz. Webb gibi aletlerle başka soğuk ve yaşlı gezegenleri doğrudan görmek, bu sorulara yanıt getirebilir.

Bunları da biliyor muydunuz?Tümü →

✨ Günün seçkisi21 Kasım

Kosmotheoros (Christiaan Huygens)📚 Günün kitabıKosmotheoros (Christiaan Huygens)Christiaan Huygens · 1698

Uzay AnsiklopedisiTümü →

  1. Tilkicik takımyıldızı (Vulpecula) nedir? M27, Brocchi Kümesi ve ilk pulsarTilkicik takımyıldızı (Vulpecula) nedir? M27, Brocchi Kümesi ve ilk pulsarYapı ve bölge
  2. Uçan Balık takımyıldızı (Volans) nedir? NGC 2442, Lindsay-Shapley Halkası ve güney gökyüzüUçan Balık takımyıldızı (Volans) nedir? NGC 2442, Lindsay-Shapley Halkası ve güney gökyüzüYapı ve bölge
  3. Yelken takımyıldızı (Vela) nedir? Regor, Vela Pulsarı ve Gum BulutsusuYelken takımyıldızı (Vela) nedir? Regor, Vela Pulsarı ve Gum BulutsusuYapı ve bölge
  4. Tukan takımyıldızı (Tucana) nedir? 47 Tucanae ve Küçük Macellan BulutuTukan takımyıldızı (Tucana) nedir? 47 Tucanae ve Küçük Macellan BulutuYapı ve bölge
  5. Güney Üçgeni takımyıldızı (Triangulum Australe) nedir? Atria, NGC 6025 ve Büyük ÇekiciGüney Üçgeni takımyıldızı (Triangulum Australe) nedir? Atria, NGC 6025 ve Büyük ÇekiciYapı ve bölge

TeorilerTümü →

  1. Olbers paradoksu: gece gökyüzü neden karanlık?Olbers paradoksu: gece gökyüzü neden karanlık?Evrenin doğuşu ve yapısı
  2. Lambda-CDM modeli: standart kozmolojiLambda-CDM modeli: standart kozmolojiEvrenin doğuşu ve yapısı
  3. Antropik ilkeAntropik ilkeBilim ve felsefe
  4. Simülasyon hipoteziSimülasyon hipoteziBilim ve felsefe
  5. Vakum bozunmasıVakum bozunmasıEvrenin sonu

Son haberler

  1. ISS'ten Tibet'teki Pelku Gölü'nün yeni fotoğrafı: karla çevrili C biçimli gölISS'ten Tibet'teki Pelku Gölü'nün yeni fotoğrafı: karla çevrili C biçimli göl1 saat önce
  2. Ay toprağı benzetmesinde patates, Dünya toprağındaki kadar gelişti: anahtar solucan gübresiAy toprağı benzetmesinde patates, Dünya toprağındaki kadar gelişti: anahtar solucan gübresi2 saat önce
  3. Curiosity, Gale Krateri'nde alacakaranlık bulutlarını yeniden yakaladıCuriosity, Gale Krateri'nde alacakaranlık bulutlarını yeniden yakaladı2 saat önce
  4. Ay'ın sanayileşmesine moratoryum çağrısı: Vilnius ve Utrecht'ten iki araştırmacıAy'ın sanayileşmesine moratoryum çağrısı: Vilnius ve Utrecht'ten iki araştırmacı8 saat önce
  5. BepiColombo Merkür'ün çekimine giriyor: 16 yanmalık yörünge dizisi 21 Kasım'da başlıyorBepiColombo Merkür'ün çekimine giriyor: 16 yanmalık yörünge dizisi 21 Kasım'da başlıyor14 saat önce

🧩 Haftanın bulmacası

6. HaftaKare bulmaca · tarayıcıda çözünTüm bulmacalar →

🧰 Uzay araçları

Tüm uzay araçları →
Yukarı çık

Ziyaret istatistikleri ve reklamlar için çerez kullanmak istiyoruz. İzin vermezseniz yalnız zorunlu çerezler kullanılır. Ayrıntılar