Olympus Mons kaç kilometre? En yüksek dağ sorusunun neden tek cevabı yok

Güneş Sistemi'nin en yüksek dağı sorulduğunda akla ilk gelen isim Mars'taki Olympus Mons. Ama bu dağın ne kadar yüksek olduğunu soran biri, saygın kaynaklarda birbirinden çok farklı sayılarla karşılaşıyor. NASA'nın Mars tanıtım sayfası dağın tabanından zirvesine 40 kilometreyi aştığını yazıyor. NASA'nın çocuklara yönelik StarChild sayfası ise "tabanının 26 kilometre üzerinde" diyor. ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu'nun (USGS) 2021'de yayımladığı ayrıntılı kaldera haritasında zirvenin en yüksek noktası 21.290 metre olarak geçiyor. Bu farkların nedeni dikkatsizlik değil; yükseklik kavramının kendisi.

Deniz yoksa sıfır noktası nerede?

Dünya'da dağları deniz seviyesine göre ölçüyoruz. Everest'in resmî yüksekliği olan 8.848,86 metre, Nepal ve Çin'in 8 Aralık 2020'de birlikte açıkladığı ortak ölçümden geliyor. Mars'ta ise deniz yok. Bu yüzden gezegen bilimciler, Mars'ın kütleçekim alanından hesaplanan ve her noktasında aynı çekim potansiyeline sahip hayalî bir yüzey tanımlıyor: areoid. Dünya'daki karşılığı jeoit; deniz seviyesi dediğimiz şey de aslında budur.

Mars'ın standart yükseklik haritası, 1990'ların sonunda Mars Global Surveyor uydusundaki MOLA lazer yükseklik ölçerinin topladığı yüz milyonlarca ölçüme dayanıyor. Her noktanın yarıçapından areoidin yarıçapı çıkarılınca o noktanın yüksekliği elde ediliyor. Olympus Mons'un 21.290 metresi bu yöntemin sonucu. Yani Mars için verilen "deniz seviyesinden yükseklik" benzeri rakamlar aslında bir kütleçekim modelinden türetiliyor.

Dağın eteği nerede başlıyor?

Daha sezgisel görünen ikinci ölçüt, dağın tabanından zirvesine kadar olan fark. Sorun, Olympus Mons'un tabanının belirgin bir çizgi olmaması. USGS haritasını hazırlayan Peter Mouginis-Mark'a göre dağ, Tharsis bölgesinin kuzeybatı kenarından yaklaşık 22 kilometre yükseliyor. Ancak Tharsis'in kendisi de Avrupa büyüklüğünde, çevresinden yaklaşık 5 kilometre yüksek bir kabartı. Ölçüm kuzeydeki ovalardan başlatılırsa sayı büyüyor.

Bir de dağı çevreleyen dik yar var. Olympus Rupes adı verilen bu basamak yer yer 6 kilometre yüksekliğe ulaşıyor ve dağın ovalara yumuşak bir eğimle değil, ani bir uçurumla inmesine yol açıyor. Taban bu uçurumun dibi mi, üstündeki düzlük mü, yoksa Tharsis'in kenarı mı sayılacak? Her tercih başka bir sayı üretiyor; NASA'nın 26 ile 40 kilometre arasındaki farkı da büyük ölçüde buradan geliyor.

Olympus Mons'un asıl tuhaflığı biçimi. Bir kalkan volkanı olan dağ, Hawaii adalarını oluşturan volkanlarla aynı aileden: akışkan lav kilometrelerce yayılıp üst üste biriktiği için yayvan bir yapı ortaya çıkıyor. Çapı yaklaşık 600 kilometre. Yaklaşık 22 kilometrelik yükseklik 300 kilometrelik yarıçapa bölündüğünde ortalama eğim yalnızca dört derece kadar çıkıyor. Eteğinde duran biri zirveyi göremez; zirve ufkun ardında kalır.

Tepede, altı iç içe çöküntüden oluşan yaklaşık 80 x 65 kilometrelik bir kaldera bulunuyor. Mouginis-Mark'ın haritasına göre dağın en yüksek noktası kaldera kenarında değil, kalderanın yaklaşık 11 kilometre güneyinde.

Asteroit kuşağından bir rakip

Tabandan zirveye ölçütü ciddiye alındığında Olympus Mons'un tahtı sallanıyor. Rakip, asteroit kuşağındaki Vesta. NASA'nın Dawn aracı 2011-2012'de Vesta'nın çevresinde dolanırken güney kutbundaki Rheasilvia havzasını ayrıntılı olarak görüntüledi. Yaklaşık 500 kilometre genişliğindeki bu çarpma havzası, asteroidin çapına yakın büyüklükte. Havzanın ortasında yükselen tepenin yüksekliği NASA kaynaklarında 20-25 kilometre olarak veriliyor; NASA, bu tepenin Güneş Sistemi'nin en büyük dağı olma yarışında Olympus Mons'la çekiştiğini açıkça yazıyor.

Oran ölçütü kullanıldığında fark daha da çarpıcı. Olympus Mons, Mars'ın yarıçapının yaklaşık yüzde 0,65'i kadar. Rheasilvia'nın merkez tepesi ise Vesta'nın yarıçapının yüzde 8'ini aşıyor. Küçük ve hafif bir cisimde kayalar kendi ağırlıkları altında çökmeden çok daha abartılı biçimler oluşturabiliyor.

Dünya'da da aynı tartışma var

Bu sorun Mars'a özgü değil. Hawaii'deki Mauna Kea deniz seviyesinden 4.205 metre yüksek, ancak okyanus tabanındaki temelinden ölçüldüğünde Everest'i geçiyor. Ekvador'daki Chimborazo ise Dünya'nın ekvatorda hafifçe şişkin olması sayesinde, zirvesi gezegenin merkezinden en uzak nokta olan dağ. Everest'in rakamı bile yıllarca tartışma konusuydu: Çin kaya zirvesini, Nepal ise üzerindeki karı da hesaba katıyordu.

Mars'ta dağların bu kadar büyüyebilmesinin iki nedeni var. Birincisi, gezegende levha hareketi yok. Dünya'da bir sıcak nokta üzerindeki levha kaydıkça volkan magma kaynağından uzaklaşır; Hawaii'nin ada zinciri bu yüzden oluşmuştur. Mars'ta ise aynı kaynak milyonlarca yıl boyunca aynı dağı beslemiş. İkincisi, Mars'ın daha zayıf kütleçekimi kayaların daha yükseğe yığılmasına izin veriyor.

Liste kesin de değil. Io'daki Boösaule Montes ya da Iapetus'un ekvator sırtı gibi yapıların yükseklikleri sınırlı görüntülere dayanıyor ve kaynaklara göre değişiyor. Uranüs ve Neptün'ün uyduları ayrıntılı olarak haritalanmadı. Areoide göre birinci Olympus Mons, tabandan zirveye büyük olasılıkla Rheasilvia, yarıçapa oran olarak ise açık ara Vesta. Asıl ders şu: neyin ölçüldüğü söylenmeden verilen bir yükseklik rakamı eksik bir bilgi.