Lise öğrencilerinin seçip adlandırdığı çarpışan galaksi çifti

Hawaii'deki Maunakea'nın zirvesinde duran 8,1 metrelik Gemini North teleskobu, birbirinin kütleçekimine kapılmış iki sarmal galaksinin ayrıntılı bir portresini çekti. Görüntünün ilginç yanı yalnız galaksiler değil: hedefi seçen, araştıran ve ona Hawai dilinde bir ad koyan, staj programına katılan lise öğrencileri. Görüntü 1 Eylül 2026'da yayımlandı, birkaç gün sonra da NASA'nın Günün Astronomi Fotoğrafı (APOD) seçkisine girdi.

Pegasus'ta birbirine kenetlenen iki sarmal

NGC 7253 olarak kataloglanan sistem, Pegasus Takımyıldızı yönünde yaklaşık 200 milyon ışık yılı uzakta bulunan bir sarmal galaksi çifti. Kuzeydeki üye NGC 7253A, güneydeki ise NGC 7253B olarak anılıyor. Çifti ilk kez 9 Eylül 1863'te Alman gökbilimci Albert Marth kaydetmişti. Halton Arp'ın 1966'da yayımladığı tuhaf galaksiler atlasında ise kütleçekimsel etkileşimin örneklerinden biri olarak Arp 278 numarasıyla yer alıyor.

İki galaksi boyut bakımından eşit değil. Kayıtlara göre büyük olanın çapı 135 bin ışık yılı civarında, eşininki ise yaklaşık 71 bin ışık yılı. Görünür parlaklıkları 13,2 ve 14,3 kadir; yani çıplak gözün çok ötesinde, ancak büyük teleskoplarla ayrıntısı seçilebilen sönük cisimler. Küçük üye NGC 7253B düşük yüzey parlaklıklı bir galaksi sayılıyor. Bu galakside 2002 Kasım'ında SN 2002jg adlı bir Ia türü süpernova da gözlenmişti.

Gemini North'un görüntüsünde iki galaksinin sarmal kolları bükülmüş ve gerilmiş görünüyor; bu, karşılıklı kütleçekiminin bıraktığı açık bir iz. Kolların üzerinde yer yer parlayan pembe düğümler ise yeni doğmuş sıcak yıldızların ışınımıyla iyonlaşmış hidrojen bulutları, yani H II bölgeleri. Birleşmenin tamamlanmasının yüz milyonlarca, hatta milyarlarca yıl süreceği tahmin ediliyor.

Çarpışma neden yıldız doğurur?

Galaksiler çarpıştığında yıldızlar neredeyse hiç birbirine değmez; aralarındaki boşluk çok büyüktür. Asıl etkilenen, galaksilerin içindeki gaz ve tozdur. Kütleçekimsel çekişme bu gazı sıkıştırır, akıntılar oluşturur ve yoğun bölgelerde çöküşü hızlandırır. Sonuç, kısa sürede çok sayıda yıldızın doğduğu bir yıldız oluşum patlamasıdır. Yıldızların içinde üretilen karbon, oksijen, azot gibi elementler de bir sonraki kuşak yıldızlara, gezegenlere ve sonunda yaşama hammadde olur.

Öğrencilerin seçtiği ad tam da bu süreci anlatıyor: Nā ʻUhane Māhoe Huki Pū i ke Ola, yani "Birlikte Çeken İkiz Ruhlar, Yaşam Yaratıyor". İsim, hem kültürel bir imgeyi hem de galaksi çarpışmalarının yeni yıldız kuşaklarını ateşlediği gerçeğini aynı cümlede buluşturuyor.

Hōkūlani Projesi ve Hawai gökyüzü

Görüntü, Gemini Gözlemevi ile Hawaii Üniversitesi'nin ortak yürüttüğü Hōkūlani Projesi kapsamında ortaya çıktı. Waiākea Lisesi ile Volcano School of Arts and Sciences'tan stajyerler, 2025 sonbaharında Hilo'daki Gemini North tesisinde bir hafta geçirdi; gözlemevinin işleyişini öğrendi ve görüntülenecek bir derin uzay hedefi seçti. Görüntü, teleskop zamanını doğrudan halka yönelik renkli astronomi görüntüleri üretmeye ayıran NOIRLab Eski Kayıt Görüntüleme Programı (Legacy Imaging Program) ile çekildi.

Seçimin gerekçesi dikkat çekici. Stajyerlerden Raiyan Rahman, NGC 7253'ün milyarlarca yıl içinde tek bir galaksiye dönüşecek iki galaksiden oluştuğu için ilginç olduğunu, ama asıl tercih sebeplerinin bu cismin bir Hawai takımyıldızının içinde kalan az sayıdaki hedeften biri olması olduğunu anlattı. Söz konusu takımyıldız Ka Lupe o Kawelo, yani "Şef Kawelo'nun Uçurtması". Hawai geleneğinde gökyüzünü bölen dört büyük yıldız ailesinden biri olan bu topluluk, yüzyıllar boyunca Pasifik'te yön bulmak için kullanıldı ve Batı'nın Pegasus olarak bildiği bölgeyle örtüşüyor. Resmî Hawai adını ise daha sonra Keaʻau Lisesi ve Kamehameha Okulları'ndan üç öğrenci belirledi.

Neden önemli?

Maunakea, dünyanın en verimli gözlem alanlarından biri; ama aynı zamanda yerli Hawaii halkı için kutsal sayılan bir dağ. Teleskoplarla yerel topluluk arasındaki ilişki uzun süredir gergin. Gözlemevinin yerel gençlere hedef seçtirmesi ve onların kendi dilinde ad vermesine alan açması, bilimin yalnız veri toplamak değil, bulunduğu yerin kültürüyle bağ kurmak anlamına da gelebileceğini gösteren bir örnek.

Bilimsel açıdan ise NGC 7253 gibi etkileşen çiftler, galaksilerin nasıl büyüdüğünü anlamak için doğal laboratuvarlar. Bugün gördüğümüz büyük galaksilerin önemli bir kısmı, geçmişte bu tür birleşmelerle şekillendi. Samanyolu'nun da milyarlarca yıl sonra Andromeda ile benzer bir yakınlaşma yaşaması olası.

Kısaca

• NGC 7253 (Arp 278), Pegasus yönünde yaklaşık 200 milyon ışık yılı uzakta, etkileşen iki sarmal galaksi.
• Görüntü 8,1 metrelik Gemini North teleskobuyla çekildi, 1 Eylül 2026'da yayımlandı.
• Hedefi Hōkūlani Projesi'ndeki lise stajyerleri seçti; çift, Hawai takımyıldızı Ka Lupe o Kawelo'nun içinde.
• Hawai dilindeki adı "Birlikte Çeken İkiz Ruhlar, Yaşam Yaratıyor" anlamına geliyor.