Saiph nedir? Avcı'nın güneydoğu köşesindeki mavi süperdev yıldız
Saiph (Kappa Orionis), Avcı'nın güneydoğu köşesindeki mavi süperdevdir: yaklaşık 650 ışık yılı uzakta, Güneş'ten yaklaşık 60.000 kat parlak ve Türkiye'den kışın çıplak gözle görülür.
- Türü
- Yıldız
- Bulunduğu yer
- Avcı (Orion) takımyıldızı; desenin güneydoğu köşesi
- Çap
- Yaklaşık 13-14 Güneş yarıçapı
- Kütle
- 15,5-21 Güneş kütlesi (yönteme göre değişir)
- Uzaklık
- Yaklaşık 650 ışık yılı (198 parsek)
- Yüzey sıcaklığı
- Yaklaşık 25.700 K
- Keşif
- Antik çağlardan beri bilinir; Saiph adı IAU tarafından 2016'da onaylandı
Saiph (Kappa Orionis, kısaca κ Ori), Avcı (Orion) takımyıldızının güneydoğu köşesindeki mavi süperdev yıldızdır. Dünya'dan yaklaşık 650 ışık yılı uzaktadır; Güneş'ten yaklaşık 60.000 kat parlaktır ve yüzey sıcaklığı yaklaşık 25.700 kelvindir. Görünür parlaklığı 2,09 kadir olduğu için Avcı'nın altıncı en parlak yıldızıdır ve Türkiye'den kışın çıplak gözle rahatça görülür.
Saiph çoğu zaman, desenin öteki köşesindeki daha ünlü Rigel'in gölgesinde kalır. Oysa iki yıldız aynı türden devlerdir ve karşılaştırıldıklarında ilginç bir sonuç çıkar: Saiph daha küçük ve daha az ışıklıdır, ama yüzeyi Rigel'den iki kat sıcaktır. Bu yazıda yıldızın adını, gökyüzündeki yerini, fiziksel özelliklerini ve Rigel'le farkını anlatıyoruz.
Saiph adı ne anlama gelir?
Geleneksel ad Arapçadır: seyf el-cebbar, yani "devin kılıcı". Buradaki "dev", Arap gökbiliminde Avcı'nın aldığı addır (el-Cebbar). Uluslararası Astronomi Birliği'nin (IAU) Yıldız Adları Çalışma Grubu, Saiph yazılışını Temmuz 2016'daki ilk bülteninde resmen onayladı.
Bilimsel kataloglarda yıldız başka adlarla da geçer: Bayer adı Kappa Orionis, Flamsteed adı 53 Orionis, Henry Draper kataloğundaki numarası HD 38771, Hipparcos numarası HIP 27366.
Bayer adındaki "kappa" ilk bakışta şaşırtıcıdır, çünkü yıldız Avcı'nın altıncı en parlağıdır. Johann Bayer 1603'te yayımladığı Uranometria atlasında harfleri kabaca parlaklık sırasına göre vermiştir; ama yıldızlar o dönemde altı büyüklük sınıfına ayrılıyordu ve Bayer sınıf içinde her zaman kesin bir sıra gözetmedi. Konuma ya da başka ölçütlere göre harf verdiği de olmuştur. Avcı'da en parlak iki yıldız Betelgeuse ile Rigel'e alfa ve beta harflerini kuzeyden güneye doğru sıralayarak verdi. Saiph'in neden tam olarak kappa aldığını incelediğimiz kaynaklar açıklamıyor; yalnızca bu sıralamanın saf bir parlaklık listesi olmadığını biliyoruz.
Gökyüzünde nerede, Türkiye'den nasıl bulunur?
Saiph, Avcı'nın dörtgen gövdesinin güneydoğu köşesindedir. Güneye bakarak baktığınızda desenin sol altındaki parlak yıldızdır; sağ altta ise Rigel durur. Sol üstteki turuncu-kırmızı yıldız Betelgeuse, sağ üstteki Bellatrix'tir. Saiph ile Rigel arasındaki açısal uzaklık yaklaşık 8 derecedir; kolunuzu uzatıp yumruğunuzu gökyüzüne tuttuğunuzda yumruk yaklaşık 10 derece kaplar. Yani iki yıldız aşağı yukarı bir yumruktan biraz dar bir aralıkla ayrılır.
Yıldızı bulmanın en kolay yolu Avcı'nın kuşağını aramaktır. Kuşağın üç yıldızı Alnitak, Alnilam ve Mintaka, gece göğünün en tanınır çizgisini oluşturur. Kuşağın doğu ucundaki Alnitak'tan güneye, yaklaşık 8 derece aşağıya indiğinizde Saiph'e varırsınız. Aradaki bölgede, kuşağın altında sarkan "kılıç" ve içindeki Orion Bulutsusu da durur.
Saiph, gök ekvatorunun yaklaşık 9,7 derece güneyindedir (dik açıklığı −9° 40′). Bu yüzden Türkiye'nin her yerinden görünür, ama gökyüzünde Avcı'nın kuzey köşelerinden daha alçaktadır. Güneyde en yüksek konumdayken ufuktan yüksekliği, 90 dereceden bulunduğunuz enlem ve 9,7 derece çıkarılarak bulunur: Antalya'da yaklaşık 43, Ankara'da yaklaşık 40, İstanbul'da yaklaşık 39 derece. Yıldız yaklaşık 11 saat ufkun üstünde kalır ve doğuya yakın, biraz güneyden doğar.
Mevsimlere göre görünüşü şöyledir: Kasım ortasında gece 22 dolaylarında doğar; Ocak-Şubat aylarında akşam saatlerinde güney göğünde yüksektedir (Şubat başında en yüksek konumuna akşam 21-22 arası ulaşır). Mart-Nisan'da akşam karanlığında batıya kayar, yaz başında ise Güneş'le aynı yönde kaldığı için görülmez. Bu saatler yaklaşıktır ve gözlem yerine göre küçük farklar gösterir. Işık kirliliğinden uzak bir yer seçmek için Türkiye'de yıldız gözlemi için en iyi yerler maddesine bakabilirsiniz.
Saiph'in fiziksel özellikleri
Saiph'in tayf türü (yıldız ışığının renklere ayrılmış hâline göre yapılan sınıf, ayrıntısı tayf türü sayfasında) B0.5 Ia'dır. Buradaki "B" yüzeyin çok sıcak, mavimsi-beyaz olduğunu; "Ia" ise yıldızın parlak bir süperdev olduğunu gösterir. Yani Saiph, çekirdeğindeki hidrojeni tüketmiş ve ana kolu bırakmış bir yıldızdır.
| Özellik | Değer |
|---|---|
| Görünür parlaklık | 2,09 kadir |
| Mutlak parlaklık | −6,1 kadir |
| Uzaklık | yaklaşık 650 ışık yılı (198 parsek), ±30 ışık yılı |
| Tayf türü | B0.5 Ia |
| Yüzey sıcaklığı | yaklaşık 25.700 K |
| Işıma gücü | yaklaşık 60.000 Güneş |
| Yarıçap | 13-14 Güneş yarıçapı |
| Kütle | 15,5 ± 1,25 ya da 21,1 Güneş kütlesi (yönteme göre) |
| Dönme hızı | 83 km/s |
| Yaş | yaklaşık 11 milyon ya da 5,6 milyon yıl (yönteme göre) |
Uzaklık, Gaia uzay teleskobunun ölçtüğü paralaksa dayanır: yaklaşık 5,04 mili yay saniyesi. Tabloda iki değerli satırlar kasıtlıdır: kütle ve yaş, gökbilimcilerin kullandığı yönteme göre değişir. Yıldızın tayfından ve paralaksından çıkarılan kütle yaklaşık 15,5 Güneş kütlesidir; başka bir çözümlemede 21,1 değeri bulunmuştur. Yaş için de iki farklı tahmin vardır. Bunlar, süperdevlerin kütle ve yaşlarının kesin ölçülmesinin ne kadar zor olduğunu gösterir.
Yıldızın parlaklığı çok az değişir: yaklaşık 0,04 kadirlik oynamalar nedeniyle "şüpheli değişen yıldız" sayılır. Ayrıca güçlü bir yıldız rüzgârıyla yılda Güneş kütlesinin yaklaşık 9 × 10⁻⁷ katı kadar madde kaybeder.
Saiph ile Rigel arasındaki fark
Avcı'nın iki alt köşesindeki yıldızlar yan yana gelince "ikiz" sanılabilir, ama yapıları farklıdır. Rigel (Beta Orionis) B8 Ia türünde bir mavi süperdevdir; yaklaşık 848 ışık yılı uzaktadır, yüzey sıcaklığı yaklaşık 12.100 K, yarıçapı yaklaşık 74 Güneş yarıçapı, ışıması ise yaklaşık 120.000 Güneş'tir (tahminler 61.500 ile 363.000 arasında değişir). Rigel çok yıldızlı bir sistemin ana yıldızıdır ve atmosferi titreştiği için "Alfa Kuğu türü değişen" sayılır.
| Saiph | Rigel | |
|---|---|---|
| Tayf türü | B0.5 Ia | B8 Ia |
| Görünür parlaklık | 2,09 kadir | yaklaşık 0,13 kadir |
| Uzaklık | yaklaşık 650 ışık yılı | yaklaşık 848 ışık yılı |
| Yüzey sıcaklığı | yaklaşık 25.700 K | yaklaşık 12.100 K |
| Yarıçap | 13-14 Güneş | yaklaşık 74 Güneş |
| Işıma gücü | yaklaşık 60.000 Güneş | yaklaşık 120.000 Güneş |
| Değişkenlik | çok küçük (yaklaşık 0,04 kadir) | Alfa Kuğu türü değişen |
Bu iki yıldızı karşılaştırırken üç nokta öne çıkar:
- Saiph daha sıcak, Rigel daha büyük. Saiph'in yüzeyi Rigel'in yaklaşık iki katı sıcaktır, ama yarıçapı Rigel'inkinin yaklaşık altıda biridir. Toplam ışıma gücü yüzey alanıyla sıcaklığın dördüncü kuvvetine bağlı olduğundan, büyük ve daha soğuk olan Rigel yine de yaklaşık iki kat daha güçlü ışır.
- Gökte fark daha da büyüktür. Aradaki 1,96 kadirlik fark, Rigel'in Saiph'ten yaklaşık 6 kat parlak göründüğü anlamına gelir. Rigel yaklaşık 200 ışık yılı daha uzakta olmasına rağmen.
- Saiph'in enerjisinin büyük kısmı gözle görülmez. Yüzeyi çok sıcak olan yıldızlar enerjilerinin büyük bölümünü morötesinde yayar; bu yüzden Saiph'in çıplak gözle görünen parlaklığı, gerçek ışıma gücünü olduğundan küçük gösterir.

Verileri göster
| Saiph | 25700 |
|---|---|
| Rigel | 12100 |
Saiph'in sonu: bir süpernova adayı
Saiph'in kütlesi, yıldızı ömrünün sonunda sessizce sönen bir beyaz cüceden çok daha dramatik bir sona götürür. Kaynaklar, Saiph gibi büyük yıldızların (Avcı'daki öteki pek çok yıldız gibi) çekirdekleri çökerek süpernova olarak patlamaya mahkûm olduğunu belirtir. Rigel için de benzer bir son öngörülür: II. tip süpernova ve ardından bir nötron yıldızı ya da kara delik.
Patlamanın ne zaman olacağı bilinmiyor; kaynaklar bunun için bir tarih vermez. Patlama sonrası kalıntı bulutu için süpernova kalıntısı sayfasına, genel bilgi için süpernovalar maddesine bakın.
Saiph, Orion OB1 topluluğunun üyesi sayılır: bu, Avcı'nın kuşak ve kılıç bölgesini de kapsayan, genç ve kütleli yıldızlardan oluşan geniş bir topluluktur. Kuşağın yıldızları yaklaşık 1.200-1.340 ışık yılda, Saiph ise yaklaşık 650 ışık yılda göründüğünden, gökte yan yana duran bu yıldızların hepsi aynı uzaklıkta değildir.
Saiph ve Avcı'nın efsanesi
Yunan mitolojisinde Orion dev bir avcıdır. Anlatılardan birine göre Toprak Ana Gaia, Orion'un yeryüzündeki bütün hayvanları öldürebileceğini söylemesine öfkelenir ve onu öldürmesi için bir akrep gönderir. Bu yüzden Akrep ve Avcı takımyıldızlarının gökyüzünde hiç aynı anda görünmediği söylenir. Aynı anlatıda Yılancı Orion'u bir panzehirle yeniden hayata döndürür. Avcı, Homeros'un Odysseia'sından Vergilius'un Aeneis'ine kadar klasik metinlerde anılır.
Figürde Saiph avcının sağ ayağını, Rigel ise sol ayağını belirler.
Başka kültürler de bu yıldızı kendi hikâyelerine yerleştirmiştir. Çin gökbiliminde Saiph, Shēn Xiù Liù adını taşır; bu, "Üç Yıldız'ın altıncı yıldızı" demektir. Kuzey Avustralya'daki Wardaman halkı Saiph'i "Guman" adlı bir kazma sopası olarak görür. Türkçede yıldız bugün Saiph adıyla anılır; Ülker ve Demirkazık gibi köklü Türkçe gök adlarını merak edenler için Türklerde gökyüzü maddesi iyi bir başlangıçtır.
İlginç bilgiler
- Saiph, Avcı'da Rigel, Betelgeuse, Bellatrix, Alnilam ve Alnitak'tan sonra, altıncı en parlak yıldızdır; Betelgeuse'in değişkenliği nedeniyle sıralama zaman zaman farklı olabilir.
- Rigel'den daha sıcak olduğu hâlde ondan çok daha sönük görünür: ışığının büyük kısmı morötesine kayar.
- Her yıl yaklaşık Güneş kütlesinin 9 × 10⁻⁷ katını yıldız rüzgârıyla savurur; Rigel'in kaybı yaklaşık 1,5 × 10⁻⁷ kadardır.
- Rigel çok yıldızlı bir sistemin ana yıldızıdır; ona eşlik eden Rigel B kendi içinde 9,86 günlük yörüngeli bir çifttir.
- Yıldızla Rigel arasındaki 8 dereceye yakın aralık, kolunuzu uzatıp yumruğunuzu göğe tuttuğunuzda gözle ölçülebilir.
Kısaca
- Saiph (Kappa Orionis), Avcı'nın güneydoğu köşesinde, yaklaşık 650 ışık yılı uzaktaki B0.5 Ia türünde bir mavi süperdevdir.
- Yüzey sıcaklığı yaklaşık 25.700 K, ışıması yaklaşık 60.000 Güneş'tir; Rigel'den iki kat sıcak ama yaklaşık iki kat daha az ışıklıdır.
- Türkiye'den kış aylarında güney göğünde, ufkun yaklaşık 39-43 derece üstüne kadar yükselerek çıplak gözle görülür.
- Adı Arapça "devin kılıcı" anlamına gelir; uluslararası adı IAU tarafından 2016'da onaylanmıştır.
- Büyük kütlesi yüzünden ömrünün sonunda bir süpernovaya dönüşmesi beklenir, ama bunun zamanı bilinmez.
Aynı türdenTümü →
Altair nedir? Kartal'ın en parlak yıldızı, hızlı dönüşü ve Yaz ÜçgeniKartal (Aquila) takımyıldızıyaklaşık 16,7 ışık yılı
Algol (Beta Persei) nedir? Perseus'un Şeytan Yıldızı ve örten çiftleriPerseus takımyıldızıyaklaşık 94 ışık yılı
Fomalhaut (Alfa Piscis Austrini) nedir? Güney Balığı'nın yıldızı, toz diski ve Fomalhaut bGüney Balığı (Piscis Austrinus) takımyıldızıyaklaşık 25,13 ışık yılı
Kastor (Castor, Alfa Geminorum) nedir? İkizler'in altı yıldızlı sistemiİkizler (Gemini) takımyıldızı; kuzey gök yarıküresi, Boğa ile Yengeç arasında
Pollux (Beta Geminorum) nedir? İkizler'in turuncu dev yıldızı ve Pollux bİkizler (Gemini) takımyıldızı; kuzey gök yarıküresi, Boğa ile Yengeç arasında
Eta Carinae nedir? 1843'te patlayan ve süpernova adayı dev yıldızKarina (Carina) takımyıldızı, Karina Bulutsusu içindeYaklaşık 7.500 ışık yılı















