TESS

TESS (Transiting Exoplanet Survey Satellite, Geçiş Yapan Ötegezegen Araştırma Uydusu), NASA'nın Explorer programına bağlı bir uzay teleskobudur. Güneş'e yakın, parlak yıldızların çevresindeki ötegezegenleri aramak için 18 Nisan 2018'de bir Falcon 9 roketiyle fırlatıldı. Görevi Massachusetts Teknoloji Enstitüsü (MIT) yönetiyor. 3 Mayıs 2026 itibarıyla TESS, 7.931 ötegezegen adayı belirlemişti; bunların 885'i doğrulanmıştı.

Görevin amacı

TESS, gezegenleri geçiş yöntemiyle bulur: Bir gezegen yıldızının önünden geçerken yıldızın ışığı çok az ve düzenli aralıklarla azalır. Selefi Kepler Uzay Teleskobu gökyüzünün dar bir bölgesinde çoğunlukla uzak ve sönük yıldızları izlemişti. TESS ise Kepler'in alanından yaklaşık 400 kat büyük bir bölgeyi tarayarak en yakın ve en parlak yıldızlara odaklanır. Böylece bulduğu gezegenlerin kütlesi, atmosferi ve yapısı yerden ve uzaydan ayrıntılı biçimde incelenebilir. Bu hedefler için TESS'in en önemli ortağı, adaylarının atmosferlerini inceleyen James Webb Uzay Teleskobu'dur.

İki yıllık ana görevde gökyüzünün yaklaşık yüzde 85'inin taranması, özellikle yakındaki kırmızı cüce yıldızların çevresinde Dünya boyutunda gezegenler bulunması hedeflendi.

Uzay aracı ve araçları

TESS'i Orbital Sciences şirketi, LEOStar-2 platformu üzerine inşa etti. Fırlatma kütlesi 362 kilogramdır. Tek bilim aleti, dört geniş açılı kameradan oluşan bir pakettir:

• Her kamerada 10,5 santimetre açıklıklı yedi mercekli bir optik sistem bulunur.
• Her kamera 24x24 derecelik bir alanı görür; dört kamera birlikte 24x96 derecelik bir şeridi kaplar.
• Kameralar, MIT Lincoln Laboratuvarı'nın ürettiği toplam 16 CCD dedektörle görünür ışığın kırmızı ucundan yakın kızılötesine kadar ölçüm yapar.

Araç, daha önce hiç kullanılmamış bir yörüngede dolaşır: Ay ile 2'ye 1 rezonansta, 13,7 günde bir tamamlanan çok basık bir Dünya yörüngesi. Bu yörünge onlarca yıl kararlı kalabiliyor ve aracı Van Allen ışınım kuşaklarının dışında tutuyor. TESS, her turda Dünya'ya en yakın noktada topladığı verileri yaklaşık üç saatte yere gönderir.

Ana görevde gökyüzü, her biri 24x96 derecelik 26 sektöre bölündü. TESS her sektörü iki yörünge turu boyunca, yani yaklaşık 27 gün izledi; ilk yıl güney, ikinci yıl kuzey gökyüzünü taradı. Seçilen yaklaşık 15 bin yıldızın görüntüleri iki dakikalık, tüm görüş alanı ise 30 dakikalık aralıklarla kaydedildi. Uzatılmış görevlerde bu aralıklar kısaltıldı: Tam kare görüntüler önce 10 dakikada, ikinci uzatılmış görevde 200 saniyede bir alınmaya başlandı; ana görevde atlanan ekliptik çevresi de taranıyor. Konuk araştırmacı programı sayesinde başka kurumlardaki bilim insanları da TESS ile kendi hedeflerini gözleyebiliyor.

Yolculuk ve önemli anlar

• Nisan 2013: NASA, TESS'i fırlatılacak görevler arasında seçti.
• 18 Nisan 2018: Cape Canaveral'dan Falcon 9 ile fırlatıldı.
• 17 Mayıs 2018: Ay yüzeyinin yaklaşık 8.250 kilometre üzerinden geçerek kütleçekim desteği aldı; 30 Mayıs'taki son ateşlemeyle çalışma yörüngesine yerleşti.
• 25 Temmuz 2018: Bilimsel gözlemler resmen başladı.
• Temmuz 2019: Güney gökyüzü taraması bitti, kuzeye geçildi.
• Ocak 2020: Yaşanabilir bölgedeki ilk Dünya boyutlu gezegeni TOI-700 d duyuruldu.
• Temmuz 2020: Ana görev sona erdi, birinci uzatılmış görev başladı.
• Eylül 2022: İkinci uzatılmış görev başladı; bu dönem 2025'te tamamlandı.

Bilimsel sonuçlar

TESS'in ilk Dünya boyutlu keşfi, Nisan 2019'da duyurulan HD 21749 c oldu. Ocak 2020'de duyurulan TOI-700 d, yaklaşık 100 ışık yılı uzaktaki bir kırmızı cücenin yaşanabilir bölgesinde dolaşan, Dünya boyutunda bir gezegendir. TESS ayrıca iki yıldızın çevresinde dolanan ilk gezegenini, TOI-1338 b'yi buldu. Gözlem verileri gezegenlerin yanı sıra yıldız titreşimlerinin incelenmesinde ve beklenmedik gökyüzü olaylarının yakalanmasında da kullanılıyor. Mayıs 2021'de duyurulan TOI-1231 b, yaklaşık 90 ışık yılı uzaktaki bir kırmızı cücenin yaşanabilir bölgesinde dolanan Neptün boyutlu bir gezegendir. Ekim 2019'da Breakthrough Listen projesi, TESS'in bulduğu binlerce gezegeni ileri teknoloji izleri, yani teknoimzalar için taramak üzere TESS ekibiyle iş birliği başlattı.

NASA'nın Ağustos 2026'da güncellenen görev sayfasına göre TESS gözlemlerini sürdürüyor; araç Ocak 2026'da yıldızlararası kuyruklu yıldız 3I/ATLAS'ı da yeniden gözledi.

Bilmeye değer

• Kepler fırlatıldığında 640 milyon dolara mal olmuştu; TESS'in maliyeti 200 milyon dolar, fırlatması 87 milyon dolardı.
• Görevin ilk tasarım çalışmaları Google ve Kavli Vakfı'nın özel fonlarıyla yürütüldü.
• Kameralar her 2 saniyede bir görüntü alır; veri hacmini küçültmek için görüntüler araç üzerinde birleştirilir.
• Ötegezegen arama yöntemlerinin karşılaştırması Ötegezegenler nasıl bulunur? sayfasında.