Hayalet Galaksi (M74) nedir? Balık'taki yüzü bize dönük sarmal galaksi
Hayalet Galaksi (M74), Balık takımyıldızında yaklaşık 32 milyon ışık yılı uzaktaki, bize cepheden bakan büyük tasarımlı bir sarmal galaksidir; Webb görüntüleri kollarının ayrıntısını gösterir.
- Türü
- Galaksi
- Bulunduğu yer
- Balık takımyıldızı
- Çap
- yaklaşık 85.000 ışık yılı
- Keşif
- 1780, Pierre Méchain
Hayalet Galaksi, Messier kataloğundaki adıyla M74 (NGC 628), Balık takımyıldızı yönünde yaklaşık 32 milyon ışık yılı ötede bulunan büyük bir sarmal galaksidir. Bize neredeyse tam cepheden baktığı ve iki belirgin kolu olduğu için "büyük tasarımlı sarmal" türünün en bilinen örneklerinden sayılır. Yaklaşık 100 milyar yıldız barındırır; ışığı geniş bir alana yayıldığı için amatör gözlemcilerin bulması en zor Messier nesnelerinden biridir.
Genel bakış
M74, görünür parlaklığı bakımından kâğıt üzerinde zor bir cisim değildir: toplam parlaklığı yaklaşık 9,4 kadirdir. Ancak bu ışık, gökyüzünde yaklaşık 10,5 × 9,5 yay dakikalık, yani Ay'ın görünür çapının üçte biri kadar bir alana yayılır. Aynı ışığı geniş bir alana serpiştirmek yüzey parlaklığını düşürür; sonuç, gökyüzü hafif aydınlıkken seçilemeyen soluk bir leke olur.
| Özellik | Değer |
|---|---|
| Adlar | Messier 74, M74, NGC 628, Hayalet Galaksi |
| Takımyıldız | Balık (Latince Pisces) |
| Uzaklık | yaklaşık 32 milyon ışık yılı (kaynağa göre 30 ± 6 milyon) |
| Görünür parlaklık | yaklaşık 9,4 kadir |
| Görünür boyut | yaklaşık 10,5 × 9,5 yay dakikası |
| Gerçek çap | yaklaşık 85.000 ışık yılı |
| Yıldız sayısı | yaklaşık 100 milyar |
| Tür | SA(s)c: çubuksuz, kolları gevşek sarılmış sarmal |
Uzaklık değeri kaynağa göre değişir, çünkü ölçüm yöntemleri farklı sonuç verir. Galaksideki bir Tip II süpernovadan (SN 2003gd) hesaplanan uzaklık 9,6 ± 2,8 megaparsek, yani 31 ± 9 milyon ışık yılıdır. En parlak süperdev yıldızlar kullanılarak yapılan iki ayrı ölçüm ise 7,7 ± 1,7 ve 9,6 ± 2,2 megaparsek vermiştir. ESA/Webb gibi kurumlar yuvarlak değer olarak 32 milyon ışık yılını kullanır. Boyut da buna bağlıdır: yaklaşık 85.000 ışık yıllık çap, Samanyolu'nunkine yakın ama biraz küçük bir disk demektir.
Keşfi ve adı
M74'ü Fransız gökbilimci Pierre Méchain 1780 yılının Eylül ayında buldu ve keşfini meslektaşı Charles Messier'e iletti. Messier de cismi, kuyruklu yıldızlarla karıştırılmaması gereken kalıcı gök cisimlerini listelediği kataloğuna 74. sıraya ekledi. Méchain da Messier de asıl olarak kuyruklu yıldız peşindeydi; bugün galaksi olarak bildiğimiz bu soluk lekeler onlar için kuyruklu yıldızla karışabilecek cisimlerdi. Méchain'in kendisi 25 ya da 26 derin gökyüzü cismi buldu; M74 bunların arasındadır.
Cisim, Yeni Genel Katalog'daki (NGC) 628 numarasıyla da anılır. Türkçede galaksi yerine "gökada" sözcüğü de kullanıldığından kaynaklarda "Hayalet Gökada" biçimine de rastlanabilir. Bu iki adın ikisi de aynı galaksiyi gösterir. "Hayalet" lakabının kaynağını gösteren belgeli bir açıklama bulamadık; en makul gerekçe, galaksinin gözle zor seçilen silik görünümüdür. Bu nedenle adı bir yorum olarak okumak gerekir.
Gökyüzünde nasıl bulunur? Türkiye'den gözlem
M74'ü bulmak için çıkış noktası, Balık takımyıldızının en parlak yıldızı Alpherg'dir (Eta Piscium; yaklaşık 3,6 kadir, yaklaşık 350 ışık yılı uzakta). Galaksi bu yıldızın yaklaşık 1,5 derece doğu-kuzeydoğusundadır. Dik açıklığı (yaklaşık +15,8°) sayesinde Türkiye'nin her yerinden gökyüzünde yüksekte görülür: kuzeyde Sinop'tan güneyde Hatay'a kadar, meridyendeki yüksekliği kabaca 64 ile 70 derece arasında değişir. Takımyıldızın akşam gökyüzündeki en uygun dönemi Ekim-Aralık aylarıdır.
Gözlem ipuçları kısaca şöyledir:
- Karanlık gök şart. Ay'sız ve ışık kirliliğinden uzak bir yer seçin. Bu konuda Türkiye'de yıldız gözlemi için en iyi yerler sayfası işinize yarar.
- Düşük büyütme. Fazla büyütme galaksinin yayvan ışımasını daha da soluklaştırır; geniş alanlı, düşük büyütmeli bir göz merceği daha iyidir.
- Yan bakış. Gözler tam karanlığa alıştıktan sonra cisme doğrudan değil, kenarından bakmak soluk ışığı görmeyi kolaylaştırır.
- Beklenti. Teleskopta göreceğiniz şey ince bir ışık halesidir; kolları ancak uzun pozlu fotoğraflarda ve büyük teleskoplarda seçebilirsiniz. Alet seçimi için teleskop ve dürbün rehberimize göz atın.
Ankara, İzmir ya da İstanbul gibi büyük kentlerin içinden M74'ü görmek pratikte mümkün değildir; deneyecekseniz şehir dışına çıkın.
"Büyük tasarımlı" sarmal ne demek?
Bütün sarmal galaksilerin kolları düzgün değildir. Bazılarında kollar kısa, kopuk ve dağınık görünür; Ayçiçeği Galaksisi (M63) buna örnektir. M74'te ise iki ana kol merkezden dışa doğru neredeyse kesintisiz uzanır ve saat yönünün tersine sarılır. Kollar merkezden uzaklaştıkça genişler; kollardan biri ucuna doğru incelir. Gökbilimciler bu düzenli yapıya "büyük tasarımlı sarmal" (grand design spiral) der. Karşılaştırma için bir başka tanınmış örnek Girdap Galaksisi'dir, ama onun kollarını komşusuyla etkileşim de şekillendirir.
M74'ün bilimsel değeri, bu düzenli yapıyla yüzünün bize dönük olmasının birleşiminden gelir. Yandan görünen bir galakside kollar üst üste biner; cepheden görünende ise kolların boyunca yıldız doğumunu, gazı ve tozu bölge bölge ayırmak mümkündür. Profesyonel gökbilimciler bu yüzden M74'ü sarmal kol yapısını ve sarmal yoğunluk dalgalarını incelemek için ideal bir hedef sayar.
Hubble ve Webb gözüyle
Hubble Uzay Teleskobu'nun arşiv verilerinden hazırlanan görüntüler, M74'ün kollarındaki genç mavi yıldız kümelerini ve onların arasında dolaşan koyu toz şeritlerini gösterir. Aynı galaksi fotojenik yönüyle haberimizde de ele alınmıştı.
James Webb Uzay Teleskobu M74'ü Temmuz 2022'de gözledi. ESA/Webb, bu görüntüyü 29 Ağustos 2022'de "Ayın Görüntüsü" dizisinin ilk örneği olarak yayımladı. Görüntü, Webb'in orta kızılötesi aygıtı MIRI ile Hubble'ın optik kamerası ACS'nin verilerini birleştirir. Renklerin anlamı şöyledir: kırmızı, kolların içine sarılmış tozu gösterir; açık turuncu bölgeler daha sıcak tozdur. Mavi, kollardaki ve çekirdekteki genç yıldızları; camgöbeği ve yeşil, merkeze doğru toplanan daha ağır ve yaşlı yıldızları işaretler. Pembe baloncuklar yıldız oluşum bölgeleridir. Gözlem, galaksilerde yıldız oluşumunu çok dalga boyunda inceleyen PHANGS-JWST programının bir parçasıdır.

M74 sonradan bir başka Webb programının da hedefi oldu: 2024'te yayımlanan ve "FEAST" (Galaksi Dışı Yeni Doğan Yıldız Kümelerinde Geri Besleme) programına ait NIRCam görüntüsünde galaksinin ince gaz ve toz iplikleri öne çıkar. Koyu kırmızı yapılar sıcak toz filamentlerini, kırmızı bölgeler yeni oluşan yıldız kümelerinin iyonlaştırdığı gazı gösterir. Genç yıldızların çevrelerine saldığı enerji (yıldız geri beslemesi), ortamda parlak düğümler ve geniş siyah kabarcıklar oluşturur. FEAST ekibine göre kollar, galakside yıldız oluşumunun en yoğun sürdüğü yerlerdir.
Üç süpernova ve bir patlama adayı
M74 yalnızca on bir yıl içinde üç süpernova göstermesiyle de tanınır:
- SN 2002ap (Tip Ic): 29 Ocak 2002'de Yoji Hirose tarafından bulundu. Yaklaşık 12,3 kadire ulaşarak 2002'nin en parlak süpernovası oldu. Tip Ic patlamalar bazen "hipernova" olarak da anılır ve 10 megaparsek içinde yüz yılda yalnızca birkaç kez kaydedilir. Daha uzak patlamaların kökenini ve süpernovalarla bağlantılı gama ışını patlamalarını sınamak için kullanıldı.
- SN 2003gd (Tip II-P): 12 Haziran 2003'te Robert Evans tarafından keşfedildi. Tip II süpernovaların bilinen parlaklıkları olduğundan, galaksinin uzaklığını ölçmekte kullanıldı. Ben Sugerman, bu patlamaya bağlı bir "ışık yankısı" buldu. Bu, patlama ışığının önündeki bir toz tabakasından yansıyarak geç gelmesidir ve yıldızlararası tozun bileşimini incelemeye imkân verir.
- SN 2013ej (Tip II-P): 25 Temmuz 2013'te Lick Gözlemevi Süpernova Arama programı (LOSS) tarafından keşfedildi. Patlayan yıldızın bir kırmızı süperdev olduğu düşünülüyor. Bu patlama, NGC 628'de bugüne dek saptanan en parlak Tip II süpernovalar arasında sayılır.
Bunlara ek olarak AT 2019krl adlı geçici bir parlama, 6 Temmuz 2019'da Anna Ho tarafından bulundu. İlk değerlendirmede Tip IIn süpernova ya da patlama halindeki bir parlak mavi değişen yıldız olarak sınıflandırıldı; sonraki çözümlemeler dev bir parlak mavi değişen yıldız patlamasıyla uyumlu olduğunu savundu.
Orta kütleli kara delik adayı
NASA'nın Chandra X-ışını Gözlemevi, 2001'de (19 Haziran ve 19 Ekim) yaptığı gözlemlerle M74'te "ultra parlak X-ışını kaynağı" (ULX) saptadı; sonuçlar 22 Mart 2005'te duyuruldu. Bu kaynaklar, bir nötron yıldızından ya da sıradan bir yıldız kütleli kara delikten 10 ila 1000 kat fazla X-ışını gücü yayar. M74'teki kaynağın (CXOU J013651.1+154547) parlaklığı yaklaşık iki saatte bir, neredeyse düzenli olarak değişir. Gökbilimciler bu değişimi çevredeki sıcak gaz diskindeki oynamalarla ilişkilendirdi ve kaynağın kütlesini yaklaşık 10.000 Güneş kütlesi olarak tahmin etti.
Bu değer doğruysa kaynak, yıldız kütleli kara deliklerle galaksi merkezlerindeki süper kütleli kara delikler arasındaki seyrek "orta kütleli" sınıfa girer. Oluşum için öne sürülen iki senaryo vardır: Yıldız kütleli kara deliklerin yoğun bir kümede birleşmesi ya da soğurulmuş küçük bir galaksinin çekirdeğinin kalıntısı olması. Yine de 10.000 Güneş kütlesi bir tahmindir, doğrudan ölçüm değildir. Chandra hakkında ayrıntı için Chandra X-ışını Gözlemevi sayfasına bakabilirsiniz.
M74 Grubu ve komşuları
M74, kendi adını taşıyan M74 Grubu'nun en parlak üyesidir. Grup 5 ile 7 galaksiden oluşur; aralarında garip yapılı sarmal galaksi NGC 660 ve birkaç düzensiz galaksi bulunur. Hangi galaksilerin gruba gerçekten bağlı olduğu, kullanılan yönteme göre değişir; bazı cisimlerin durumu hâlâ belirsizdir. Galaksinin Güneş'e göre ölçülen radyal hızı yaklaşık 657 km/s, kırmızıya kayması ise yaklaşık 0,0022'dir.
İlginç bilgiler
- M74, Messier nesneleri arasında yüzey parlaklığı en düşük ikinci cisimdir; yalnızca M101'in yüzey parlaklığı daha düşüktür.
- Galaksiyi bulan Méchain, aynı zamanda sekiz kuyruklu yıldızı bağımsız olarak keşfetmiştir; Encke (1786) ve Tuttle (1790) bunların arasındadır.
- Webb'in ilk "Ayın Görüntüsü" hedefi M74 olmuştur; iki yıl sonra aynı galaksiye yeniden dönülmüştür.
- Eylül 1780'de keşfedilen bu galaksi, 2002-2013 arasında üç süpernovaya ev sahipliği yapmıştır.

Verileri göster
| Uzaklık | yaklaşık 32 milyon ışık yılı |
|---|---|
| Çap | yaklaşık 85.000 ışık yılı |
| Yıldız sayısı | yaklaşık 100 milyar |
| Görünür parlaklık | yaklaşık 9,4 kadir |
| Keşif | 1780 (Méchain) |
Kısaca
- M74 (NGC 628, Hayalet Galaksi), Balık takımyıldızında yaklaşık 32 milyon ışık yılı uzaklıktaki, yüzü bize dönük büyük tasarımlı bir sarmal galaksidir.
- 1780'de Pierre Méchain tarafından bulundu; Charles Messier kataloğuna 74. sıraya ekledi.
- Düşük yüzey parlaklığı yüzünden en zor görülen Messier nesnelerindendir; karanlık gök, düşük büyütme ve yan bakış gerektirir.
- Webb'in MIRI ve NIRCam görüntüleri galaksinin gaz, toz ve genç yıldız ağını ayrıntılı gösterir.
- 2002, 2003 ve 2013'te üç süpernova yaşadı; Chandra, burada orta kütleli bir kara delik adayı saptadı.
Aynı türdenTümü →
Güney Fırıldak Galaksisi (M83) nedir? Su Yılanı'ndaki çubuklu sarmal galaksiSu Yılanı (Hydra) takımyıldızı; Centaurus A/M83 GrubuYaklaşık 15 milyon ışık yılı
Kara Göz Galaksisi (M64) nedir? Berenis'in Saçı'ndaki ters dönen gazlı galaksiBerenis'in Saçı (Coma Berenices) takımyıldızı; sağ açıklık 12s 56d, dik açıklık +21° 41′yaklaşık 17 milyon ışık yılı
Fırıldak Galaksisi (M101) nedir? Büyükayı'daki yüzü bize dönük dev sarmalBüyükayı takımyıldızı (Ursa Major)yaklaşık 21 milyon ışık yılı
Sombrero Galaksisi (M104) nedir? Başak'ta kenardan görülen şapka biçimli galaksiBaşak (Virgo) takımyıldızı, Karga (Corvus) sınırına yakın
M106 galaksisi (Messier 106, NGC 4258) nedir? Av Köpekleri'ndeki mazerli Seyfert galaksisiAv Köpekleri takımyıldızı; Av Köpekleri II (Canes II) Grubu
M32 ve M110 nedir? Andromeda Galaksisi'nin iki cüce eliptik uydusuAndromeda takımyıldızı
















