JPL 90 yaşında: Kuru dere yatağındaki roket denemesinden Mars helikopterlerine

NASA'nın Jet İtki Laboratuvarı (JPL), 31 Ekim'de 90. yaşını dolduruyor. Laboratuvar, yıl dönümü öncesinde 21 Ekim'de yayımladığı açıklamada hem geçmişini hem de önümüzdeki birkaç yıla sığdırdığı yeni görevleri anlattı. Listede Mars'a inerken havada bırakılacak helikopterler, Ay'ın güney kutbuna inecek büyük dronlar ve tehlikeli asteroitleri arayacak bir teleskop var.

Cadılar Bayramı'nda bir dere yatağı

JPL'in hikâyesi 31 Ekim 1936'da, Pasadena'daki kuru Arroyo Seco dere yatağında başladı. Bir grup Caltech yüksek lisans öğrencisi ve meraklı arkadaşları burada roket motoru denemeleri yaptı. JPL'in deyişiyle o gün bir laboratuvar kurduklarından habersizdiler. Laboratuvar bugün o dere yatağının kenarında duruyor ve NASA adına Caltech tarafından yönetiliyor.

JPL ilk yıllarında ABD Ordusu için çalıştı. 1958'de ABD'nin ilk uydusu Explorer 1'i fırlattı. JPL, Explorer 1'in Sovyetler Birliği'nin Sputnik'i gibi yalnız Dünya'nın çevresinde dolanmakla kalmadığını, bilim yapan ilk uzay aracı olduğunu vurguluyor. Araçtaki Geiger sayacı, Dünya'yı saran koruyucu radyasyon kuşaklarını keşfetti. Laboratuvar aynı yıl yeni kurulan NASA'nın parçası oldu.

Sonraki on yıllarda JPL'in "ilk"leri birbirini izledi: 1964'te Ay'a gönderilen Ranger 7, bir gezegenin yakınından geçen ilk araç, dört gaz devinin hepsini ziyaret eden ilk sonda, ilk kızılötesi teleskop, Mars'ta tekerlek döndüren ilk geziciler ve orada uçan ilk döner kanatlı araç. Laboratuvar, 1978'de ilk okyanus bilimi uydusunu da fırlatmıştı.

Sırada Mars'ta helikopterler, Ay'da dronlar

JPL'in yıl dönümü açıklamasındaki en somut kısım, yakın gelecekteki görevler:

• SkyFall: 2028'de fırlatılması hedeflenen görev, Mars'a iniş sırasında havada üç helikopter bırakacak. Helikopterler yüzeyin altındaki gizli buz yataklarını haritalayıp hava olaylarını inceleyecek.
• MoonFall: NASA'nın Ay Üssü hedefine hizmet edecek görevde, roket motoruyla uçan büyük dronlardan oluşan bir grubun yine 2028'de Ay'ın güney kutbuna indirilmesi planlanıyor.
• SunRISE: Ekmek kızartma fırını büyüklüğündeki altı uydu, kilometrelerce genişlikte tek bir radyo anteni gibi birlikte uçarak Güneş'in etkinliğini inceleyecek. Görev 2027'de fırlatılmayı bekliyor; ertelemenin ayrıntılarını SunRISE haberimizde anlatmıştık.
• NEO Surveyor: Diğer teleskopların göremediği, Dünya için tehlike oluşturabilecek asteroitleri arayacak.

Dünya tarafında da yeni işler var. JPL'e göre görevlerden biri kütleçekimindeki küçük değişimlerden suyun hareketini izleyecek, biri güçlü tropik fırtınaların nasıl oluştuğunu inceleyecek, bir diğeri de farklı hava kirliliği türlerinin insan sağlığını nasıl etkilediğini ayrıntılandıracak. Bunlar, Hindistan Uzay Araştırma Örgütü (ISRO) ile ortak yürütülen ve yer yüzeyindeki değişimleri doğal afetlerle ilişkilendirebilen NISAR radar uydusu gibi mevcut görevlere eklenecek.

Cep telefonu kamerasından uzak kızılötesine

JPL'in Mikro Cihazlar Laboratuvarı, cep telefonlarının fotoğraf çekmesini sağlayan "çip üzerinde kamera" teknolojisinin doğduğu yer. Uçaklarla taşınan ve teknolojide kritik nadir toprak elementlerini bile saptayabilen AVIRIS algılayıcıları da burada geliştirildi. Aynı laboratuvar şimdi, NASA'nın uzak kızılötesinde evreni inceleyecek PRIMA teleskobunun dedektörlerini geliştiriyor.

2025'ten bu yana JPL'in direktörü olan Dave Gallagher, 90 yılda laboratuvarın türünün ilk örneği görevlerinin evreni ve evrendeki yerimizi anlayışımızı değiştirdiğini söyledi. Gallagher, 1992'de Hubble Uzay Teleskobu'nun en bilinen görüntülerinin çoğunu çeken Geniş Alan ve Gezegen Kamerası 2'yi yapan JPL ekibine liderlik etmişti. Caltech'in rektörü astronom Ray Jayawardhana ise dere yatağında roket deneyen öğrencilerin Caltech ile JPL'in o günden bu yana başardıklarını ve gidilen yönü görseler ne düşüneceklerini ancak hayal edebildiğini söyledi. Jayawardhana'ya göre 90 yıl sonra aynı cüretkâr ruh hâlâ yeni sınırlar açıyor.

Voyager 1 bir ışık gününe yaklaşıyor

Yıl dönümünden birkaç hafta sonra bir başka eşik geliyor. JPL'e göre Voyager 1, 18 Kasım'da Dünya'dan bir ışık günü uzaklığa, yani ışığın 24 saatte aldığı yaklaşık 26 milyar kilometreye ulaşacak. Gelecek yıl 50 yaşına girecek iki Voyager sondası, Apollo döneminde JPL'in geliştirdiği Derin Uzay Ağı üzerinden komut alıp veri göndermeyi sürdürüyor. Görevi 50 yıl boyunca yöneten ve bunun 10 yılında JPL'in direktörlüğünü yapan Ed Stone 2024'te hayatını kaybetmişti.

Yeni görevlerin takvimi ise kesin değil: SkyFall ve MoonFall için 2028, SunRISE için 2027 birer hedef. Bu tarihlerin tutup tutmayacağını bütçe ve test süreçleri belirleyecek.