Küçük Prens (Saint-Exupéry): konusu, asteroit B-612 ve gerçek asteroitler

Küçük Prens (Le Petit Prince), Fransız yazar ve pilot Antoine de Saint-Exupéry'nin hem yazıp hem de suluboya resimlerle kendisinin resimlediği kısa bir masal-romandır. İlk kez Nisan 1943'te New York'ta Reynal & Hitchcock tarafından İngilizce ve Fransızca olarak yayımlandı; Fransa'da ancak savaştan sonra, 1945'te Gallimard'dan çıkabildi. Bugün 600'ü aşkın dile ve lehçeye çevrilmiş olmasıyla Kutsal Kitap'tan sonra en çok çevrilen eser sayılıyor; satışının dünya genelinde 140 milyon kopya dolayında olduğu tahmin ediliyor. Çocuk kitabı gibi görünen bu ince kitap, uzay meraklıları için ayrıca ilginç: kahramanının evi bir asteroit ve o asteroidin adı, gökbilimcileri gerçek gök cisimlerine ad koyarken bile esinlendirdi.

Kitap ne anlatıyor?

Anlatıcı, uçağı Sahra Çölü'nde arızalanıp tek başına kalan bir pilottur. Suyu azalırken motorunu onarmaya çalıştığı sırada karşısına, nereden geldiği belli olmayan sarı saçlı küçük bir çocuk çıkar. Çocuğun ilk isteği, pilotun ona bir koyun resmi çizmesidir. Konuştukça pilot, bu çocuğun çok küçük bir gezegenden geldiğini öğrenir: üç küçük yanardağı, sürekli sökülmesi gereken baobab filizleri ve çok sevdiği ama onu bir o kadar da yoran tek bir gülü olan bir gök cismi.

Kitabın büyük bölümü, küçük prensin evinden ayrıldıktan sonra uğradığı yerleri ve oralarda karşılaştığı tipleri pilota anlatmasından oluşur. Her durak yetişkin dünyasının bir zaafını gösteren kısa bir sahne gibidir. Dünya'ya geldiğinde ise prens bir tilki, bir yılan ve bir bahçe dolusu gülle tanışır ve kendi gülünün kendisi için neden eşsiz olduğunu anlamaya başlar. Kitap dostluk, sorumluluk, sevgi ve yetişkinlerin "önemli işler" diye peşinden koştuğu şeylerin boşluğu üzerine sade ama katmanlı bir anlatıdır.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır. Masal biçimindeki kitap, sahne sahne değil, taşıdığı ana fikirlere göre şöyle özetlenebilir:

• Çocuk gözüyle bakmak: Pilot, çocukken çizdiği resimleri hiçbir yetişkinin anlamadığını anlatarak başlar. Kitabın ilk dersi, yetişkinlerin dış görünüşe ve rakamlara takılıp özü kaçırdığıdır. Küçük prensin asteroidinin "keşfi" de bu fikre bağlanır (aşağıda ayrıntısı var).
• Küçük bir dünyanın bakımı: Prens, gezegenini her sabah temizlemek, yanardağlarını süpürmek ve kök salarsa gezegeni parçalayacak baobabları erkenden ayıklamak zorundadır. Yazar, küçük kötü alışkanlıkların zamanında ele alınmazsa büyüyebileceğini bu imgeyle anlatır.
• Gül ve kırgınlık: Gezegende açan kibirli ama kırılgan gül, prensi hem büyüler hem incitir. Prens onu anlayamadığını düşünerek yolculuğa çıkar.
• Altı gezegen, altı yetişkin: Prens sırayla, her şeye hükmettiğini sanan bir kralın, yalnız övülmek isteyen kendini beğenmiş bir adamın, utancını unutmak için içen bir ayyaşın, yıldızları sayıp sahiplendiğini sanan bir iş adamının, talimatın anlamı kalmasa da fenerini yakıp söndüren bir fenercinin ve hiç gezmediği yerleri kaydeden bir coğrafyacının yanına uğrar. Bunlardan yalnız fenerci, kendinden başka bir şeyle ilgilendiği için prensin gözünde değer kazanır.
• Tilki ve bağ kurmak: Dünya'da karşılaştığı tilki, prense bir şeyi ya da birini emek vererek "evcilleştirmenin" onu eşsiz kıldığını öğretir. Prens, binlerce gülün arasında kendi gülünün neden tek olduğunu böylece kavrar; asıl önemli olanın gözle görülmediği fikri kitabın merkezine yerleşir.
• Dönüş: Pilotla prens çölde birlikte bir kuyu bulur. Prens, gülüne karşı sorumlu olduğunu düşünerek evine dönmeye karar verir ve kendisini yılana sokturur. Ertesi sabah pilot onun bedenini bulamaz; uçağını onarıp çölden çıkar. Kitap, okurdan o çölde sarı saçlı bir çocuk görürse yazara haber vermesini isteyen hüzünlü bir çağrıyla kapanır. Prensin ölüp ölmediği ya da gerçekten yıldızına dönüp dönmediği okura bırakılır.

Yazar ve yazıldığı dönem

Antoine de Saint-Exupéry 29 Haziran 1900'de Lyon'da doğdu. Havacılığın kahramanlık çağının pilotlarındandı; uçuş deneyimlerinden doğan Güney Postası (1929), Prix Femina ödüllü Gece Uçuşu (1931) ve hem Fransız Akademisi'nin roman büyük ödülünü hem ABD Ulusal Kitap Ödülü'nü alan İnsanlar Diyarı (Wind, Sand and Stars, 1939) gibi kitaplarla tanındı.

Küçük Prens'in çöl atmosferinin arkasında gerçek bir kaza vardır: 1935'te Paris-Saygon uçuş rekoru denemesi sırasında Saint-Exupéry ve seyrüsefercisi Libya Çölü'ne düştü; dört gün susuz kaldıktan sonra kendilerine su veren bir bedevi sayesinde kurtuldular. Kitap ise İkinci Dünya Savaşı'nın ortasında, Fransa işgal altındayken yazıldı. Yazar 1941-1943 arasında ABD'de sürgündeydi ve metni 1942 yaz ve sonbaharında, büyük ölçüde New York yakınlarındaki Long Island'da bir evde kaleme aldı. Yaklaşık 30 bin kelimelik ilk taslağı yarıdan fazla kısaltarak bugünkü yoğun hâline getirdi. Kitap çıktıktan sonra Avrupa'ya dönüp savaşa katılan Saint-Exupéry, 31 Temmuz 1944'te bir P-38 Lightning keşif uçağıyla Marsilya açıklarında, Akdeniz üzerinde kayboldu. Gümüş kimlik bileziği Eylül 1998'de denizde bulundu; uçağının enkazı 2000'de bulunup 2004'te resmen tanımlandı.

Kitaptaki bilim: B-612 ve gerçek asteroitler

Küçük prensin gezegeni, anlatıcının deyişiyle bir evden pek büyük olmayan bir gök cismidir ve anlatıcı onun "B-612" adlı asteroit olduğunu düşünür. Kitapta bu asteroidi 1909'da teleskopla yalnızca bir kez gören bir Türk gökbilimci de vardır: Gökbilimci keşfini uluslararası bir gökbilim kongresinde anlatır, ama geleneksel kıyafetleriyle çıktığı için ciddiye alınmaz; 1920'de aynı sunumu Avrupai giysilerle yaptığında herkes ikna olur. Saint-Exupéry bu küçük öyküyle yetişkinlerin bir iddiayı kanıtına göre değil, söyleyenin görünüşüne göre değerlendirmesiyle alay eder. Vikipedi'nin Türkçe maddesinin aktardığına göre bu bölümde geçen bir ifadenin bazı Türkçe çevirilerde yumuşatılması ayrıca tartışma konusu olmuştur.

Gerçek bir asteroit adı nasıl alır? Gerçekte bir asteroit ilk görüldüğünde yıl ve harflerden oluşan geçici bir kod alır (örneğin "2006 DP14" gibi). Yörüngesi, yıllar sonra yeniden bulunabilecek kadar sağlam belirlenince Uluslararası Gökbilim Birliği'ne (IAU) bağlı Küçük Gezegen Merkezi ona kalıcı bir sıra numarası verir; bu genellikle dört iyi gözlenmiş karşı konumdan sonra olur. Ad önerme hakkı on yıl boyunca keşfedenindir ve önerilen adı IAU'nun küçük cisimler adlandırma çalışma grubu (WGSBN) onaylar. Numaralanmış yaklaşık bir milyon küçük gezegenden yalnız 26 bin kadarının, yani yüzde 3 dolayının bir adı vardır. Asteroitlerin genel özellikleri Asteroitler ve Asteroit kuşağı sayfalarımızda.

Kitap bu sisteme üç yerden dokundu:

• 46610 Bésixdouze: Japon amatör gökbilimciler Kin Endate ve Kazuro Watanabe'nin 15 Ekim 1993'te Japonya'daki Kitami Gözlemevi'nde keşfettiği, yaklaşık 2 kilometre çaplı bir ana kuşak asteroidi. 46610 sayısı on altılık (heksadesimal) sayı sisteminde "B612" diye yazılır; adı da B-612'nin Fransızca okunuşudur. Ad 20 Kasım 2002'de yayımlandı.
• 2578 Saint-Exupéry: 1975'te keşfedilen ve yazarın adı verilen asteroit.
• Petit-Prince: 214 kilometre çaplı 45 Eugenia asteroidinin, Kasım 1998'de Hawaii'deki Kanada-Fransa-Hawaii Teleskobu ile bulunan yaklaşık 13 kilometrelik uydusu. Bir asteroit uydusunun yerden bir teleskopla ilk kez keşfedilmesiydi. Adı 2003'te resmîleşti ve iki anlam taşır: Eugenia asteroidi İmparatoriçe Eugénie'nin adını taşıdığından uydusu hem onun oğlu Prens Louis-Napoléon'u hem de asteroitte yaşayan küçük prensi anar.

Bir ev büyüklüğünde gezegende yaşanabilir mi? Masalın fiziği elbette şiirseldir. NASA'ya göre asteroitler yaklaşık 530 kilometrelik Vesta'dan 10 metreden küçük kayalara kadar uzanır ve hepsinin toplam kütlesi Ay'ınkinden azdır. Ev boyutunda, yaklaşık 10 metre yarıçaplı kayaç bir cismin kütleçekimi o kadar zayıftır ki kaba bir hesapla kurtulma hızı saniyede bir santimetre dolayında çıkar; yani orada yürümek değil, hafif bir adımla uzaya süzülmek söz konusu olurdu. Atmosfer, sıvı su ya da gül yetiştirecek toprak tutması da mümkün değildir. Kitaptaki gün batımı sahnesi ise gerçeğe şaşırtıcı biçimde yakındır: küçük cisimler çok hızlı dönebilir ve böyle bir cisimde Güneş bir Dünya günü içinde defalarca doğup batar. Ancak birbirine gevşekçe tutunmuş "moloz yığını" asteroitler yaklaşık 2,2 saatten hızlı dönemez, dağılır; bundan hızlı dönenlerin tek parça kaya olması gerekir. Itokawa, Bennu ve Ryugu gibi yakından incelenen küçük asteroitlerin moloz yığını olduğu düşünülüyor; bu cisimlere giden görevler Asteroitten örnek getiren görevler sayfamızda anlatılıyor. Bir asteroidin uydusu olabileceği ise artık bilinen bir gerçek: NASA'ya göre 150'den fazla asteroidin küçük bir eşlikçi uydusu var.

Etkisi ve ödülleri

Küçük Prens, Fransız gazetesi Le Monde'un "Yüzyılın 100 Kitabı" listesinde yer aldı ve dünyada yılda yaklaşık iki milyon kopya satmayı sürdürüyor. Kitaba ve yazarına adanmış müzeler ve kalıcı sergiler açıldı. Türkiye'deki yolculuğu da uzundur: Türkçe maddesine göre ilk çeviri 1954'te Ahmet Muhip Dıranas imzasıyla Çocuk ve Yuva dergisinde tefrika edildi; ilk kitap baskısı 1965'te Cemal Süreya ile Tomris Uyar'ın ortak çevirisiyle Bilgi Yayınevi'nden çıktı. Azra Erhat başta olmak üzere pek çok çevirmen kitabı yeniden Türkçeleştirdi; Ocak 2015'te Türkiye'de telif süresi dolunca kitabı 200'ü aşkın yayınevi bastı.

Uyarlamaları

Kitap radyo tiyatrosundan sahne oyununa, baleden operaya kadar pek çok biçimde yeniden anlatıldı. Sinemadaki en bilinen iki uyarlama, Stanley Donen'in yönettiği, Bob Fosse ve Gene Wilder'ın da rol aldığı 1974 tarihli müzikal film ile Mark Osborne'un 2015 tarihli animasyon filmidir. Osborne'un filmi 22 Mayıs 2015'te Cannes Film Festivali'nde yarışma dışı gösterildi; kitabı yaşlı pilot komşusu aracılığıyla keşfeden bir kız çocuğunun çerçeve öyküsünü bilgisayar animasyonuyla, masalın kendisini ise stop-motion tekniğiyle anlatır ve 2016'da En İyi Animasyon Filmi dalında César Ödülü'nü kazandı. Jeff Bridges, Rachel McAdams ve Marion Cotillard filmin seslendirme kadrosundaydı. 2010'da kitaptan esinlenen bir animasyon dizisi de yapıldı.

Kimlere uygun, nasıl okunmalı?

Küçük Prens yaklaşık bir saatte okunabilecek kadar kısadır ve her yaşa hitap eder: çocuklar onu bir masal olarak, yetişkinler ise sevgi, kayıp ve sorumluluk üzerine bir mesel olarak okur. Kitaptaki resimler metnin parçasıdır; bu yüzden yazarın kendi çizimlerini koruyan bir baskı seçmek iyi olur. Türkçede çok sayıda çeviri bulunduğundan birkaç sayfasını karşılaştırıp dili size en yakın geleni seçebilirsiniz. Kitabı bir çocukla birlikte okuyorsanız, B-612'den yola çıkıp gerçek asteroitleri konuşmak güzel bir başlangıç olabilir; bunun için Çocuklar için uzay rehberimize göz atabilirsiniz. Uzay temalı başka okuma önerileri için Kozmos'tan Dune'a 12 klasik kitap listemiz de var.