Ay'ın salınımı sayılarla

Bu infografik ne anlatıyor?

Bu infografik, Ay'ın librasyon denen salınımlarının büyüklüğünü, sürelerini ve bize kazandırdığı ek görüş alanını sayılarla özetliyor.

Ay'ın salınımı üç türde inceleniyor:

• Boylamda librasyon: 7°54′'ye kadar çıkıyor ve yaklaşık 27,55 günlük bir döngüyle tekrarlanıyor.
• Enlemde librasyon: 6°50′'ye kadar ulaşıyor; döngüsü yaklaşık 27,12 gün.
• Günlük librasyon: 1°'den az; üçü arasında en küçüğü.

Karşılaştırınca boylamdaki salınım enlemdekinden 1°04′ daha geniş; iki döngünün süreleri ise birbirine çok yakın, aradaki fark yalnız 0,43 gün. Günlük librasyon ise öteki ikisinin yanında oldukça küçük kalıyor. Bu salınımların toplam etkisi tablonun son satırında görülüyor: Ay bize hep aynı yüzünü çevirse de Dünya'dan zaman içinde yüzeyinin yaklaşık %59'u görülebiliyor. Bu, yarısından 9 puan kadar fazla demek; kenarlardaki ince şeritler sırayla görüş alanımıza giriyor.

Veriler NASA Goddard'a dayanıyor. Salınımların neden oluştuğunu librasyon (Ay'ın salınımı) yazısında ayrıntılı olarak bulabilirsiniz.

Ay neden sallanıyormuş gibi görünür?

Ay, gelgit kilidi yüzünden kendi ekseni çevresinde her yörünge turunda tam bir kez döner ve bu yüzden Dünya'ya hep aynı yarıküresini çevirir. Ama dönüşü sabit hızdayken yörüngedeki hızı değişir. Yörünge bir elips olduğundan Ay Dünya'ya yakınken hızlı, uzakken yavaş ilerler (Kepler'in ikinci yasası); bu uyumsuzluk bize sırayla doğu ve batı kenarından biraz fazlasını gösterir. Ay'ın dönme ekseni yörünge eksenine göre yaklaşık 6,7 derece eğik olduğundan, ay boyunca kuzey ve güney kutuplarının da biraz ötesini görürüz.

Tablodaki iki döngü sürenin kaynağı da farklıdır. Boylamdaki salınım iki yerberi arasındaki ortalama süreyi, yani ayrıksı ayı izler; enlemdeki salınım ise ejder ayına bağlıdır. Günlük librasyon ise Dünya'nın dönüşünün bizi akşamdan sabaha Ay'a biraz farklı bir noktadan baktırmasıyla oluşur.

Sık sorulanlar

Ay gerçekten sallanıyor mu?

Tablodaki salınımlar Ay'ın kendi hareketi değil, bizim bakış açımızın değişmesidir; bunlara geometrik ya da optik librasyon denir. Ay'ın gerçek, fiziksel bir salınımı da vardır ama genliği yaklaşık 100 yay saniyesidir ve Apollo ile Lunohod'un Ay'a bıraktığı yansıtıcılara lazer atılarak ölçülür.

Bu salınımları kim keşfetti?

Boylamdaki librasyonu Johannes Hevelius 1648'de keşfetti. Enlemdeki librasyonun keşfi bazen 1632'de Galileo'ya mal edilir, ama Thomas Harriot ya da William Gilbert onu daha önce fark etmiş olabilir.

Librasyon sayesinde neler görülebiliyor?

Ay'ın kenarına yakın büyük Orientale havzası, librasyon sayesinde Dünya'dan görülebilir hâle gelir.