Büyük Sorulara Kısa Yanıtlar (Stephen Hawking): konusu, bilimi ve okuma rehberi

Büyük Sorulara Kısa Yanıtlar (Brief Answers to the Big Questions), İngiliz kuramsal fizikçi Stephen Hawking'in son kitabıdır. Hawking 14 Mart 2018'de öldüğünde kitap henüz tamamlanmamıştı; akademik çalışma arkadaşları, ailesi ve Hawking'in mirasını yöneten vakıf metni bitirdi ve kitap 16 Ekim 2018'de yayımlandı. İngiltere'de Hodder & Stoughton (John Murray), ABD'de Bantam Books tarafından basıldı. Türkçesi aynı yıl Alfa Yayıncılık tarafından Büyük Sorulara Kısa Yanıtlar adıyla yayımlandı.

Kitap ne anlatıyor?

Kitap baştan sona yazılmış tek bir anlatı değil, bir derlemedir. Yayıncı onu Hawking'in kişisel arşivindeki en derin ve en anlaşılır düşüncelerden bir seçki olarak tanıtır; bir eleştirmene göre malzeme, Hawking'in yıllar içinde yazdığı denemelerden, verdiği konferans ve açılış konuşmalarından toplanan yaklaşık yarım milyon kelimelik bir birikimden süzülmüştür. Ortaya çıkan metin on bölümden oluşur ve her bölümün başlığı bir sorudur: Tanrı var mı? Her şey nasıl başladı? Bir kara deliğin içinde ne var? Geleceği öngörebilir miyiz? Zaman yolculuğu mümkün mü? Dünya'da hayatta kalabilecek miyiz? Evrende başka akıllı yaşam var mı? Uzayı kolonileştirmeli miyiz? Yapay zekâ bizi geçecek mi? Geleceği nasıl biçimlendiririz?

Bu sorular dört büyük başlık altında toplanır: Neden buradayız, hayatta kalacak mıyız, teknoloji bizi kurtaracak mı yoksa yok mu edecek ve nasıl gelişip serpileceğiz. Yani kitabın yarısı kozmoloji, öbür yarısı insanlığın geleceği üzerinedir. Fizikçi Marcelo Gleiser'in NPR için yazdığı değerlendirmede vurguladığı gibi, kitabın asıl derdi fizik değil, insanlık ve onun ortak geleceğidir. Kitaba Hawking'i 2014 yapımı Her Şeyin Teorisi filminde canlandırıp Oscar kazanan oyuncu Eddie Redmayne bir önsöz, Nobel ödüllü fizikçi Kip Thorne bir giriş, Hawking'in kızı Lucy Hawking ise bir sonsöz yazmıştır.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır. Bir bilim kitabı olduğu için özet, bölümlerin ana fikirleri üzerinden verilmiştir.

• Tanrı var mı? Hawking, doğa yasalarının evrenin ortaya çıkışını açıklamaya yettiğini savunur. Ona göre evren dışarıdan bir müdahale olmadan, kuantum fiziğinin izin verdiği bir süreçle var olmuş olabilir. Büyük Patlama'dan önce zaman olmadığı için "önce ne vardı" sorusunun anlamı yoktur; tıpkı Güney Kutbu'nun güneyinde bir yer olmaması gibi. Kişisel bir Tanrı'ya ve ölümden sonraki hayata inanmaz; insanların etkileri ve genleri aracılığıyla yaşamayı sürdürdüğünü söyler.
• Her şey nasıl başladı? Büyük Patlama, kozmik şişme ve galaksilerin oluşumu anlatılır. Bölüm, WMAP uydusunun ölçtüğü kozmik mikrodalga arka plandaki küçük düzensizliklere dayanır: Evrendeki bütün yapıların, ilk anlardaki kuantum dalgalanmalarından doğduğu fikri.
• Kara delikler, gelecek ve zaman yolculuğu: Hawking'in kendi araştırma alanına en yakın üç bölümdür. Kara deliklerin ne olduğu, bilimin geleceği ne ölçüde öngörebileceği ve zamanda yolculuk sorusu ele alınır. Hawking zaman yolculuğunu bugünkü bilgimizle tümüyle dışlanamayan, ciddiye alınması gereken bir soru olarak görür.
• Dünya'da hayatta kalmak: Hawking'e göre en büyük tehditler bir asteroit çarpması, kontrolden çıkan iklim değişikliği ve nükleer savaştır. Okyanusların ısınmasının Dünya'yı Venüs'e benzeyen bir sera cehennemine sürükleyebileceği uyarısında bulunur; temiz enerji için nükleer füzyona umut bağlar.
• Başka akıllı yaşam ve uzayın kolonileştirilmesi: Önümüzdeki on yıllarda yaşamın nasıl başladığını anlayacağımızı ve belki başka bir yerde yaşam bulacağımızı öngörür. İnsanlığın uzun vadede ayakta kalması için Dünya dışına yayılması gerektiğini savunur.
• Yapay zekâ ve gelecek: Yapay zekânın bir gün bizimkiyle çatışan bir iradeye sahip olabileceği, genetik olarak değiştirilmiş "üstün insanların" geri kalanları tehdit edebileceği uyarıları yer alır. Kitap, gençlere ayaklarının dibine değil yıldızlara bakmalarını, merak etmeyi ve hayal güçlerini bırakmamalarını öğütleyen iyimser bir çağrıyla biter.

Yazar ve yazıldığı dönem

Stephen William Hawking 8 Ocak 1942'de Oxford'da doğdu. Oxford'da fizik okudu, Cambridge'de genel görelilik ve kozmoloji üzerine doktora yaptı. 21 yaşındayken ağır ilerleyen bir motor nöron hastalığı tanısı aldı; hastalık onu yıllar içinde felç etti ve konuşma yetisini kaybettikten sonra bir konuşma cihazıyla iletişim kurdu. 1979-2009 arasında Cambridge'de Lucasian Matematik Profesörü oldu. Roger Penrose ile kütleçekimsel tekillik teoremleri üzerinde çalıştı ve kara deliklerin ışıma yaydığını öngördü; bu öngörü bugün Hawking ışıması olarak bilinir.

Geniş okur kitlesine 1988 tarihli Zamanın Kısa Tarihi ile ulaştı; bu kitap Sunday Times çok satanlar listesinde rekor sayılan 237 hafta kaldı. Büyük Sorulara Kısa Yanıtlar, onun ömrünün son yıllarındaki kaygılarını yansıtır: İklim krizi, yapay zekâ, nükleer silahlar ve insanlığın Dünya'ya bağımlılığı. Hawking 2016'da Yuri Milner ve Mark Zuckerberg'le birlikte, Alfa Centauri'ye ışık yelkenli minik sondalar göndermeyi amaçlayan Breakthrough Starshot projesinin kurucuları arasında yer almıştı; kitaptaki uzaya yayılma çağrısı da bu dönemin ürünüdür. Kitabın gelirinin bir bölümü Motor Nöron Hastalığı Derneği'ne ve Stephen Hawking Vakfı'na ayrıldı.

Kitaptaki bilim ve bugünkü durum

Kitabın kozmoloji bölümleri, ana hatlarıyla bilim dünyasının bugünkü görüşüyle uyumludur. Evrenin sıcak ve yoğun bir başlangıçtan genişlediği, galaksilerin tohumlarının ilk anlardaki küçük yoğunluk farklarından geldiği ve bu farkların izinin kozmik mikrodalga arka planda görüldüğü, WMAP'ten sonra Avrupa Uzay Ajansı'nın Planck uydusunun ölçümleriyle de desteklenmiştir. Kitapta anılan kütleçekim dalgaları da 14 Eylül 2015'te LIGO dedektörleriyle ilk kez doğrudan yakalanmış, Kip Thorne bu katkısı nedeniyle 2017 Nobel Fizik Ödülü'nü paylaşmıştır.

Daha tartışmalı kısımlar, Hawking'in kişisel tercihlerini yansıtan yerlerdir. Bilim gazetecisi John Horgan, Wall Street Journal'daki değerlendirmesinde Hawking'in "her şeyin kuramı" için sicim kuramına yaslandığını ve evrenimizi sonsuz bir çoklu evren okyanusundaki küçük bir kabarcık gibi gördüğünü hatırlatır. Horgan, fizikçi Sabine Hossenfelder'in bu alanlardaki çalışmaların deneyle sınanamadığı yönündeki eleştirisine dikkat çeker. Gerçekten de sicim kuramı ve çoklu evren bugün hâlâ deneysel kanıtı olmayan, kuramsal fikirlerdir. Evrenin "hiçlikten" kendiliğinden doğduğu görüşü de fizikçilerin bir bölümünce paylaşılan ama kanıtlanmış olmayan bir yorumdur; çünkü bunun için henüz elimizde tam bir kuantum kütleçekimi kuramı yoktur.

Geleceğe dair bölümler ise tahmin niteliğindedir. Futurism'de yazan Jon Christian, gen düzenleme, yapay zekâ ve din üzerine öngörülerin bir kısmına uzmanların katılmayabileceğini not eder. Asteroit tehdidi konusunda tablo kitabın yazıldığı günden bu yana biraz değişmiştir: NASA'nın DART aracı 26 Eylül 2022'de 160 metrelik Dimorphos asteroidine çarparak onun Didymos çevresindeki dolanma süresini 32 dakika kısaltmış ve böylece gezegen savunmasının uygulanabilir olduğunu göstermiştir. Ayrıntılar Didymos ve Dimorphos sayfamızda.

Başka akıllı yaşam sorusu ise hâlâ açıktır. Bu tartışmanın arka planı için Fermi paradoksu ve dünya dışı yaşam arayışı sayfalarına bakabilirsiniz.

Etkisi ve ödülleri

Kitap yayımlanır yayımlanmaz geniş yankı uyandırdı. Ödüllü bilim editörü Tim Radford, Guardian'daki değerlendirmesinde kitabı öğretici, sürükleyici, güncel ve yeri geldiğinde esprili bulduğunu yazdı. Vox'tan Abigail Higgins, kitabın ilk bakışta karamsar uyarılarla dolu göründüğünü ama altında insan aklına duyulan bir güven yattığını belirtti. Physics World editörü Matin Durrani ise kitabın Hawking'in bir tür manifestosu olarak kalacağını, iyimser ve vizyoner bir bakışla bilimi insanlığın geleceği için hayati gördüğünü söyledi. Eleştirel seslerden biri de kitabın yeni bir buluş sunmadığını, Hawking'in bütün çalışmalarının bir özeti olmadığını, ama gezegenimize bakma gerekliliğini öne çıkardığını vurguladı.

Uyarlamaları

Kitabın film ya da dizi uyarlaması yoktur. Hawking'in hayatını anlatan film, kitaba önsöz yazan Eddie Redmayne'in başrolde oynadığı Her Şeyin Teorisi'dir. Hawking'in fikirlerini ekranda izlemek isteyenler için Stephen Hawking ile Evrene Yolculuk belgesel dizisi iyi bir tamamlayıcıdır.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

• Hawking'i ilk kez okuyacaklar için belki de en uygun kapıdır: Bölümler kısa, birbirinden bağımsız ve denklemsizdir; okur istediği sorudan başlayabilir.
• Kozmolojiye ayrıntılı girmek isteyenler daha sonra Zamanın Kısa Tarihi'ne geçebilir; orada kara delikler ve evrenin başlangıcı çok daha sistemli anlatılır.
• Lise ve üniversite öğrencileri için iklim, yapay zekâ ve uzay araştırmalarını bilimsel bir çerçevede düşünmeye çağıran iyi bir tartışma kitabıdır.
• Dikkat edilecek nokta: Kitaptaki din, çoklu evren ve gelecekle ilgili görüşler Hawking'in kişisel yorumlarıdır; kanıtlanmış bilimle kuramsal tahmini ayırarak okumak gerekir.