Zathura (Chris Van Allsburg): konusu, bilimi ve okuma rehberi
Chris Van Allsburg'in 2002 tarihli resimli kitabı Zathura, evi uzaya fırlatan bir masa oyununu anlatır; özeti, meteor, ağırlıksızlık ve kara delik bilimi ile 2005 filmi.
- Tür
- Masal / efsane
- Yazar
- Chris Van Allsburg
- İlk yayın yılı
- 2002
- Sayfa
- 32
Zathura, Amerikalı yazar ve çizer Chris Van Allsburg'in 2002'de Houghton Mifflin tarafından yayımlanan resimli çocuk kitabıdır; 32 sayfadır. İki kardeşin bodrumda bulduğu bir kutu oyunun, evlerini uzaya fırlatmasını anlatır. Van Allsburg'un 1981 tarihli ünlü kitabı Jumanji'nin "bağımsız devamı" sayılır: aynı dünyada geçer, ama Jumanji'yi okumadan da anlaşılır. Kitap 2005'te Jon Favreau yönetiminde Zathura: A Space Adventure adıyla filme uyarlandı. Aşağıda kitabın özetini, anlattığı olayların gerçek bilimle ilişkisini ve okuma önerilerini bulacaksınız.
Kitap ne anlatıyor?
Kitabın merkezinde iki kardeş vardır: Danny ve Walter Budwing. Bodrumda bir kutu oyun bulurlar; oyunun adı Zathura'dır. Oyun, adından da anlaşılacağı gibi uzay temalıdır. Danny oynamaya başlar ve oyunun etkileri, yalnızca tahta üzerinde kalmaz: kardeşlerin evi, gerçek anlamda uzaya savrulur.
Kitap 32 sayfalık bir resimli kitaptır; hikâye metnin yanı sıra Van Allsburg'un kendi çizimleriyle anlatılır. Sıradan bir evin uzayın ortasında sürüklenmesi gibi tuhaf bir fikir, bu resimli biçimde çocuk okurun gözünün önüne kolayca gelir. Kitabın çekiciliği de büyük ölçüde, tanıdık bir ev ile ucu bucağı görünmeyen uzayın aynı sayfada buluşmasından gelir.
Kitabın özeti
Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.
Hikâye, kardeşlerin bodrumda Jumanji oyununun altında bir başka oyun bulmasıyla başlar. Oyunun adı Zathura'dır ve Danny onu oynamaya karar verir. Oyunun kuralı basittir ama sonucu ağırdır: kardeşler oyunu bitirmedikçe eve dönemeyeceklerini anlar. Oyun ilerledikçe kardeşler bir başka tehlikeyle karşılaşır: bir meteor yağmuru evin çevresine saldırır, ağırlık duygusu kaybolur, arızalı bir robot ortaya çıkar. Daha sonra Zorgon adlı sürüngen benzeri uzaylılar belirir; en sonunda ise bir kara delik çıkar karşılarına.
Kitabın duygusal ekseni, bu maceranın iki kardeşi nasıl değiştirdiğidir. Önceden birbirine kayıtsız ya da düşmanca davranan kardeşler, hayatta kalmak için birbirine ihtiyaç duyar. Birlikte yaşanan ortak tehlike, onları birbirine yaklaştırır. Kitap bu dersi vaaz vererek değil, olayların akışı içinde işler.
Hikâyenin yapısı bir oyunun kurallarına dayanır: eve dönmek için oyunun bitmesi gerekir. Bu kurgu kitaba bir geri sayım temposu kazandırır ve çocuk okura da bir güvence verir, çünkü oyunun bir sonu vardır; ne kadar tehlikeli olursa olsun macera, kuralları olan bir çerçevenin içinde yaşanır. Kardeşlerin bu çerçevede birbirine nasıl davrandığı, hikâyenin gerçek konusudur.
Bu özet, kitabın doğrulayabildiğimiz ana hatlarıyla sınırlıdır: oyunun, tehlikelerin sırası, kardeşlerin birbirine yaklaşması ve eve dönüş çabası. Son sayfaların ayrıntısını, kitabı okuyacaklara tat bırakmak ve eksik bilgi vermemek için bilerek anlatmıyoruz; resimli bir kitapta asıl etkiyi zaten çizimler yaratır.
Sonuç olarak Zathura, bir uzay macerasından çok bir kardeşlik hikâyesidir. Uzaylılar, robotlar ve kara delik burada sınav görevi görür; asıl konu iki çocuğun birbirini fark etmesidir. Kitabın yapısı Jumanji'yi bilenlere tanıdık gelir: tehlikeli bir oyun, evin sınırları içinde yaşanan fantastik bir olay ve çocukların olgunlaşması. Fark, mekânın bu kez uzay olmasıdır.
Yazar ve yazıldığı dönem
Chris Van Allsburg, 18 Haziran 1949'da Grand Rapids, Michigan'da, Hollanda kökenli bir ailede doğdu. 1972'de Michigan Üniversitesi'nden heykel bölümünden mezun oldu, 1975'te Rhode Island School of Design'da yüksek lisansını tamamladı. Heykel atölyesi umduğu gibi gitmeyince eşi Lisa'nın teşvikiyle çizime yöneldi; eşinin eskizlerini bir editöre göstermesi ilk kitap sözleşmesini getirdi. İlk kitabı The Garden of Abdul Gasazi 1979'da çıktı. Van Allsburg, Jumanji (1981) ve The Polar Express (1985) ile iki kez Caldecott Madalyası kazandı; ikisi de sonradan filme uyarlandı. The Mysteries of Harris Burdick (1984) ve The Widow's Broom (1992) öteki bilinen işleridir. 2022 itibarıyla yaklaşık 21 resimli kitap yazıp çizmiştir.
Zathura ise yazarın bu çizgisinin 2002'deki geç halkasıdır. Kitap, Jumanji'nin yayımlanmasından yaklaşık yirmi yıl sonra çıktı ve "bağımsız devam kitabı" olarak değerlendirildi. Yayın dünyasından gelen yorumlar kitabı farklı açılardan ele aldı: Publishers Weekly kitabı tatmin edici bir gizem olarak nitelerken, Booklist Jumanji hayranlarının kitabı seveceğini öngördü, The Horn Book Magazine ise kitabın Jumanji'ye doğrudan devam kitabı olmaktan çok, bir serinin parçası olarak daha iyi çalıştığını belirtti.
Kitaptaki bilim
Zathura bir bilim kitabı değil, fantastik bir hikâyedir; ama anlattığı tehlikelerin hepsi gerçek astronominin tanıdık başlıklarına dokunur.
Meteorlar: gökten gerçekten ne yağar?
NASA'ya göre meteoroidler uzayda dolaşan, toz tanesinden küçük asteroitlere kadar uzanan kaya parçalarıdır. Atmosfere girip yanarken parlak bir çizgi bırakırlarsa "meteor", yere ulaşırlarsa "meteorit" adını alırlar. Meteor yağmurları, Dünya'nın kuyruklu yıldızların geride bıraktığı döküntü izlerinden geçmesiyle oluşur. NASA, Dünya'ya her gün yaklaşık 48,5 ton meteorik malzemenin düştüğünü, bunun büyük bölümünün atmosferde buharlaştığını belirtir. Kitaptaki kardeşler uzayda meteor yağmuruna evin içinden bakar; gerçekte bir evin üzerine yağan yoğun bir meteor yağmuru tipik bir doğa olayı değildir. Gerçek yağmurları izlemek isteyenler için Orionid meteor yağmuru rehberi iyi bir örnektir.
Ağırlıksızlık gerçekte nedir?
Kitaptaki "ağırlığın kaybolması" olayı, uzay istasyonundaki astronotları andırır; ama NASA'nın açıkladığı gibi astronotlar yerçekimi yok olduğu için değil, serbest düşüş içinde oldukları için yüzer. Elma, astronot ve istasyonun hepsi aynı hızla Dünya çevresinde düşer; bu durumda "mikroyerçekimi" denen ağırlıksızlık hissi oluşur. Yaklaşık 250 mil (yaklaşık 400 km) yükseklikte bile Dünya'nın çekimi yüzeydekinin yüzde 88,8'i kadardır. Bir cismin yörüngede kalması için yaklaşık 28.000 km/s (17.500 mil/saat) hız gerekir. Yani bir evin uzaya savrulup içindekilerin birden yüzmeye başlaması, gerçekte evin de içindekilerle aynı hareketi yapmasını gerektirir. Konuyu evde denemek için delikli bardakla ağırlıksızlık deneyi yazımıza bakılabilir.
Kara delik: uzayın "elektrik süpürgesi" değil
Hikâyedeki kara delik bir tehdit olarak yer alır; filmde Zorgon filosunu yutar. NASA'nın tanımına göre kara delik, çok küçük bir alana sıkışmış devasa bir madde yoğunluğudur; yerçekimi öyle güçlüdür ki olay ufkunun ötesinden ışık bile kaçamaz. Ama NASA aynı zamanda kara deliklerin kozmik elektrik süpürgesi olmadığını vurgular: yeterince uzaktan bakıldığında yerçekimleri, aynı kütledeki herhangi bir cismin çekimi gibidir. Bilinen en yakın kara delik Gaia BH1'dir ve yaklaşık 1.500 ışık yılı uzaktadır; Samanyolu'nun merkezindeki Sagittarius A* ise yaklaşık 4 milyon Güneş kütlesindedir. Kara delikler hakkında daha fazlası için Kara Delikler ve Zaman Bükülmeleri özetine ve Interstellar'daki zaman yavaşlaması yazısına bakılabilir.
Zorgonlar, arızalı robot ve uzay oyunu ise tümüyle kurgudur; NASA, Dünya dışında yaşamın varlığına dair kesin bir kanıt bildirmemiştir.
Etkisi ve ödülleri
Zathura için kaynaklarda öne çıkan bir büyük ödül anılmıyor; yazarın iki Caldecott Madalyası ise Jumanji ve The Polar Express'e verildi. Kitabın etkisi, daha çok Jumanji ile kurduğu bağdan ve 2005 filmi aracılığıyla ulaştığı geniş izleyici kitlesinden gelir. Yayın dünyasındaki yorumlar genel olarak olumluydu; yine de eleştirmenler kitabı çoğunlukla Jumanji'nin gölgesinde değerlendirdi.
Uyarlamaları
Kitap, 11 Kasım 2005'te gösterime giren Zathura: A Space Adventure filmine uyarlandı. Yönetmen Jon Favreau, yapımcı Columbia Pictures/Sony Pictures'tır; oyuncular arasında Josh Hutcherson, Jonah Bobo, Dax Shepard, Kristen Stewart ve Tim Robbins yer alır. Film, 32 sayfalık kitabı tam metrajlı bir anlatıya genişletir; filmde meteor yağmurları, gezegenler, Zorgonlar, robot, astronot, kriyojenik uyku ve sonunda Zorgon filosunu yutan bir kara delik filmde yer alır. Favreau, filmde mümkün olduğunca pratik efekt kullandı: maketler ve Stan Winston Studios yapımı figürler öne çıkar; çekimler Los Angeles ve Culver City'de yapıldı.
Film, Rotten Tomatoes'ta yüzde 77, Metacritic'te 100 üzerinden 67 puan aldı. Roger Ebert filmi "uzay operası" olarak değerlendirip dörtte üç yıldız verdi. Josh Hutcherson performansıyla Young Artist Ödülü kazandı. Film 65 milyon dolarlık bütçeye karşılık dünya çapında yaklaşık 65,1 milyon dolar hasılat yaptı; yani ticari olarak beklenenin altında kaldı. Favreau ve Van Allsburg filmin Jumanji'nin devamı olduğu fikrinden uzak durdu, ancak stüdyo pazarlamada filmi aynı hayali evrenin içinde sundu.
Kimlere uygun, nereden başlanır?
Zathura, okumaya yeni başlayan çocuklar, kardeşleriyle ortak okuma yapmak isteyen aileler ve resimli kitapların atmosfer gücünü sevenler için uygundur. Kitap kısa olduğundan bir oturuşta okunur; asıl keyif, resimlere zaman ayırmaktan gelir. Jumanji'yi bilmek zorunlu değildir, ama sevenler referansları fark etmekten hoşlanır. Önce kitabı, ardından filmi izlemek iyi bir sıradır; film olay örgüsünü genişlettiği için kitaptaki sade anlatımla karşılaştırmak ilginç bir okuma deneyimi sunar. Gezegenler ve uzay hakkında daha bilimsel bir giriş arayan genç okurlar için Güneş Sistemi sayfası iyi bir sonraki adımdır. Yazarı tanımak isteyenler Chris Van Allsburg sayfasına bakabilir.
- İlk yayın: 2002, Houghton Mifflin
- Sayfa: 32
- Tür: Resimli çocuk kitabı, fantastik uzay macerası
- Uyarlama: Zathura: A Space Adventure (2005, Jon Favreau)


























