Yeşil Mars (Green Mars, Kim Stanley Robinson): konusu, bilimi ve rehberi

Yeşil Mars (Green Mars), Amerikalı bilimkurgu yazarı Kim Stanley Robinson'ın Mars üçlemesinin ikinci romanıdır. İlk kez 1993'te yayımlanmıştır; üçlemenin ilk kitabı Kızıl Mars (1992), üçüncüsü Mavi Mars'tır (1996). Robinson'ın kitabı, Mars'ta yaşayan insanların gezegeni bir bahçeye çevirmek isteyenlerle olduğu gibi korumak isteyenler arasında bölündüğü, aynı zamanda Dünya'daki şirketlerin egemenliğine karşı ikinci bir başkaldırının hazırlandığı elli yıllık bir dönemi ele alır. Roman 1994'te Hugo ve Locus ödüllerinin "en iyi roman" dalını kazanmıştır. Üçlemenin tamamını nasıl sıralayacağınızı merak ediyorsanız Mars üçlemesi okuma sırası sayfasına bakabilirsiniz.

Bu yazıda kitabın konusunu, ayrıntılı özetini, yazarını, içindeki bilimle gerçek Mars arasındaki farkları ve kimlere önerildiğini bulacaksınız. Özet bölümünde kitabın sonu da anlatıldığı için yazıyı okurken ara başlıklara dikkat edin.

Yeşil Mars ne anlatıyor?

Roman, Kızıl Mars'ın bittiği noktadan yaklaşık elli yıl sonra, 2110'lu yıllarda başlar. Mars'a ilk yerleşen yüz kişiden hayatta kalanlar, yaşamı uzatan tıbbi uygulamalar sayesinde hâlâ ortadadır; onların yanında Mars'ta doğup büyüyen ikinci kuşak vardır. Gezegen o sırada Dünya'daki çok uluslu şirketlerin ve onlara bağlı yönetimlerin denetimi altındadır. Başkaldıranlar ise gezegenin ıssız köşelerinde, yer altında ve gizli yerleşimlerde direnişi sürdürür.

Kitabın iki ana ekseni vardır. Birincisi siyasidir: Mars'ın bağımsız olması için kimlerin, hangi yöntemle, nasıl birleşeceği sorusu. İkincisi çevreseldir: gezegenin atmosferi kalınlaşıp yüzeyde bitki yetişmeye başladıkça "yeşil" kampın gücü artarken, gezegenin çıplak hâlini değerli bulan "kızıl" kamp savunmaya geçer. Robinson bu tartışmayı iyi ile kötü arasındaki bir kavga olarak değil, iki haklı kaygının çatışması olarak kurar. Çok sayıda bakış açısının sırayla anlatıldığı yapı, üçlemenin bu bölümünü Kızıl Mars'tan daha dağınık, ama daha çok sesli bir kitap yapar.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

Kitap, 2061 devriminin bastırılmasından sonra kurulan düzenin içinde açılır. İlk Yüz'den bir grubun kurduğu güney kutbu yerleşimi, buzun erimesiyle çöker ve oradaki insanlar yer altına çekilir. Kaçakların ve bağımsızlık yanlılarının oluşturduğu gizli ağ "Demimonde" adıyla anılır. Bu ağ, Mars'ın siyasi geleceği üzerine farklı fikirleri olan grupları ortak bir masaya oturtmak için Dorsa Brevia'da bir uzlaşmaya varır; uzlaşmanın özü, ayrı ayrı hedefleri olan grupların bağımsızlık için aynı anda hareket etmesidir.

Bu arada fizikçi Sax Russell, sahte bir kimlikle şirketlerin dönüştürme programının içine sızar, yakalanır ve sorguda ağır bir sağlık sorunu yaşar; konuşma yeteneğini büyük ölçüde yitirir, sonrasında yeniden öğrenmek zorunda kalır. Jeolog Ann Clayborne ise gezegenin yüzeyini korumak için çalışmayı sürdürür. Mars'ta doğanlardan Nirgal ve Jackie, yeni kuşağın siyasi yüzü hâline gelir; "Özgür Mars" hareketi yükselir. Kızıl kampın radikal kanadı ise Kasei'nin çevresinde toplanır ve şiddeti göze alır. Böylece bağımsızlık isteyenler tek bir cephe oluşturmaktan çok, birbirini hem tamamlayan hem sınayan üç dört ayrı eğilimin toplamı olur: Dünya'yla bağı koparmak isteyenler, bağı sürdürerek pazarlık yapmak isteyenler, gezegeni korumayı önceleyenler ve gezegeni yeşertmeyi önceleyenler.

Planlanan ayaklanma olgunlaşırken Dünya'da beklenmedik bir felaket olur: Batı Antarktika buz tabakasının çökmesiyle büyük bir sel yaşanır ve Dünya'nın şirket yapıları sarsılır. Mars'ın bağımsızlık hareketi bu boşluğu kullanır. İkinci devrim, ilkinden farklı olarak büyük ölçüde kansız geçer; ancak Mars tarafında da bir baraj yıkımı ve bir uzay asansörü saldırısı gibi yıkıcı olaylar yaşanır. Kitap, Mars'ın bağımsızlığını kazandığı, atmosferin ince de olsa solunabilir hâle geldiği ve asıl işin, yeni bir toplumun nasıl yönetileceği sorusuna kaydığı bir noktada biter. Bu soru üçüncü kitaba bırakılır. Dolayısıyla Yeşil Mars bir bitiş değil, bir geçiş kitabıdır: Mars artık Dünya'nın bir sömürgesi olmaktan çıkmıştır, ama özgür bir toplumun nasıl kurulacağı henüz yazılmamıştır.

Yazar ve yazıldığı dönem

Kim Stanley Robinson, 23 Mart 1952'de Illinois'in Waukegan kentinde doğdu. California Üniversitesi San Diego'dan edebiyat lisansı (1974) ve Philip K. Dick'in romanları üzerine yazdığı tezle doktora (1982) aldı. Kariyerinin başında bilimkurguyu salt macera olarak değil, siyaset, ekonomi ve ekoloji düşüncesinin bir aracı olarak kullanan yazarlardan biri olarak tanındı. Robinson kendini demokratik sosyalist olarak tanımlıyor; kitaplarında bilim insanlarını çoğu zaman baş karakter yapması da yazarın bilinen özelliklerinden.

Mars üçlemesi 1990'lı yıllarda yazıldı; yani insanlı bir Mars yolculuğu o zaman da bugün de bir plan değil, bir tartışma konusuydu. Robinson, gezegeni dönüştürüp dönüştürmemek sorusunu kuramsal bir tartışma olmaktan çıkarıp kurgunun içinde yaşayan, birbiriyle çatışan karakterlere dönüştürdü. Yazarın diğer kitapları arasında The Years of Rice and Salt (2002), 2312 (2012), Aurora (2015) ve The Ministry for the Future (2020) var. Yazar hakkında daha fazlası için Kim Stanley Robinson sayfasına bakabilirsiniz.

Kitaptaki bilim ve gerçek Mars

Üçlemenin renkleri, bir gezegenin dönüştürülme evrelerini simgeler: kızıl çıplak Mars, yeşil bitkilerin yerleştiği Mars, mavi ise yüzeyde sıvı suyun bulunabildiği Mars. Yeşil Mars bu sürecin ortasındaki kitaptır ve terraforming, yani bir gezegeni Dünya'ya benzetme fikrinin teknik ayrıntılarına en çok girdiği bölümdür. Kitapta, Mars koşullarına uyarlanmış binlerce yosun, liken ve bakteri türü dönüştürmenin motorudur; yörünge aynaları gezegeni ısıtmak için kullanılır; ayaklanmacılar da aynaları sabote ederek hedef alır. Yani bilim, aynı zamanda siyasi bir silahtır.

Gerçek Mars ise kitabın tasvir ettiğinden çok daha cimri bir gezegen. NASA'ya göre Mars'ın yarıçapı yaklaşık 3.390 km'dir; yüzey sıcaklığı +20 °C ile −153 °C arasında değişir ve gezegenin bugün küresel bir manyetik alanı yoktur. Atmosfer büyük oranda (yaklaşık yüzde 96) karbondioksitten oluşur ve yüzeydeki ortalama basınç yaklaşık 600 paskal, yani Dünya'daki deniz seviyesi basıncının yüzde 0,6'sı kadardır. Yüzey çekimi Dünya'nınkinin yaklaşık yüzde 38'i. Toprakta insanlar için zehirli perklorat bileşikleri bulunuyor ve yüzeyde yaklaşık 0,64 milisievertlik günlük radyasyon dozu ölçülüyor.

Kitabın en büyük bilimsel varsayımı, bu atmosferi kalınlaştıracak yeterli karbondioksitin Mars'ta bulunması. NASA'nın duyurduğu ve Bruce Jakosky ile Christopher Edwards'ın Nature Astronomy'de 30 Temmuz 2018'de yayımladığı çalışma tersini gösteriyor: kutup buzullarındaki karbondioksit buharlaştırılsa bile basınç yalnızca Dünya'nınkinin yüzde 1,2'sine çıkar; topraktan en çok yüzde 4, minerallerden ise yüzde 5'ten az eklenebilir. Araştırmacılar, kararlı sıvı suyun var olması için Dünya'nın toplam basıncına yakın bir karbondioksit basıncı gerektiğini, bunun bugünkü teknolojiyle mümkün olmadığını söylüyor. Üstelik MAVEN verileri, Mars'ın eski atmosferinin çoğunun Güneş rüzgârı ve radyasyon nedeniyle uzaya kaçtığını gösteriyor. Mars'ta suyun geçmişi ve bugünü hakkında daha çok bilgi için Mars'ta su sayfasına bakılabilir.

Oksijen konusunda ise kitabın hayalinden daha mütevazı ama gerçek bir adım var: Perseverance aracındaki MOXIE deneyi, Mars atmosferindeki karbondioksiti katı oksit elektrolizi ile ayırarak oksijen üretti. Deney 16 çalıştırmada toplam 122 gram oksijen üretti, saatte en çok 12 gram verdi ve son çalıştırmasını 7 Ağustos 2023'te yaptı. Bu rakam bir gezegeni solunabilir yapmaktan çok uzak, ama astronotlar için yerinde oksijen üretiminin mümkün olduğunu gösterdi.

Kısacası, Yeşil Mars bir mühendislik kılavuzu değil, "bu dönüşümü yapabilsek bile kim karar verirdi?" sorusuna dair bir düşünce deneyi. Mars'ın yüzeyinin nasıl göründüğünü merak edenler için Mars'ın yüzeyi sayfası, kitaptaki mekânlarla gerçek jeolojiyi karşılaştırmak için iyi bir tamamlayıcıdır; gezegenle ilgili genel bilgi için de Mars sayfasına bakılabilir.

Etkisi ve ödülleri

Yeşil Mars, 1994'te Hugo Ödülü'nü ve Locus Ödülü'nün bilimkurgu romanı dalını kazandı; BSFA ve Nebula ödüllerine de aday gösterildi. Üçlemenin ilk kitabı Nebula'yı almıştı, üçüncüsü Mavi Mars da ikisini (Hugo ve Locus) 1997'de kazandı. Üçlemenin etkisi bilimkurgu okurlarının ötesine geçti: Yeşil Mars'tan içerik, Kızıl Mars'ın kapak resmiyle birlikte, 2008'de Mars'a inen NASA'nın Phoenix aracının taşıdığı DVD'ye konuldu. Mars'ta yerleşim tartışmasına katkıda bulunan bilimkurgu eserlerini karşılaştırmak isteyenler için Andy Weir'in Marslı romanı ve Ray Bradbury'nin Mars Yıllıkları, tür içinde çok farklı iki bakış sunuyor.

Uyarlamaları

Üçlemenin ekrana uyarlanması defalarca denendi ama gerçekleşmedi. 1990'ların sonunda James Cameron'ın yaklaşık beş saatlik bir mini dizi fikri, Gale Anne Hurd'ün Sci-Fi Channel için hazırladığı proje ve 2008'de AMC'nin duyurduğu yapım bir sonuca ulaşmadı. Spike TV, 2015'te J. Michael Straczynski'nin yönetiminde bir dizi için yeşil ışık yaktı; Straczynski 2016'da ayrıldı, yerine gelen Peter Noah da yaratıcı anlaşmazlıklar yüzünden ayrıldı ve proje askıya alındı. Dolayısıyla kitabın sitemizde bağlanacağı bir film ya da dizi sayfası yok.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Yeşil Mars, üçlemenin ortası olduğu için başlangıç noktası değildir: önceki kitaptaki olaylara ve karakterlere dayanır, Kızıl Mars okunmadan okunursa birçok isim ve ilişki havada kalır. Bu yüzden önerilen yol, yayın sırasıyla gitmektir: Kızıl Mars, Yeşil Mars, Mavi Mars. Kitap, politik bilimkurguyu, toplum ve çevre tartışmalarını seven, ağır tempoya tahammülü olan okurlara hitap eder. Kısa ve hızlı bir okuma arayanlar için uygun değil; kitap yaklaşık 535 sayfa (Spectra'nın ciltli baskısı) ve çok sayıda karakterin ağır teknik ve siyasi ayrıntılarını taşıyor.

Üçlemeyi bitirenler için Robinson'ın nesil gemisi romanı Aurora da aynı yazarın daha karamsar bir bakışını gösterir. Mars üçlemesinin tamamını bir arada görmek için okuma sırası sayfası en pratik yoldur.