Icehenge (Kim Stanley Robinson): konusu, Plüton bilimi ve okuma rehberi

Icehenge, Amerikalı yazar Kim Stanley Robinson'ın 1984'te yayımlanan romanıdır. Üç ayrı zamanda, üç ayrı anlatıcıdan dinlediğimiz bir hikâyedir; ortasında da Plüton'un kuzey kutbunda bulunan gizemli bir buz anıtı durur. Kitap, yazarın yaklaşık on yıl sonra yazacağı Mars üçlemesi'nin temalarını, yani çok uzun insan ömrünü, Mars'taki siyasi devrimi ve tarihin sonradan nasıl yeniden yazıldığını daha küçük ölçekte denediği bir roman olarak okunur.

Kitap ne anlatıyor?

Icehenge'in gizemi bir arkeoloji sorusudur: Plüton'un kuzey kutbunda ayakta duran bir buz levhası halkasını kim, ne zaman ve neden dikti? Bu soru, çok uzun yaşayan insanların geçmişe nasıl baktığıyla birleşir. Karakterler yüzyıllar boyunca yaşadığı için tarih, onlar için hem kişisel anı hem de yeniden kurulması gereken bir bilgidir. Kitap bu yüzden hem uzay macerası hem de "geçmişi biz mi uyduruyoruz?" sorusunu soran zihinsel bir bulmaca olarak okunabilir.

Adı, İngiltere'deki Stonehenge'e bir göndermedir. Salisbury Ovası'ndaki bu taş halka, yaklaşık MÖ 3100 ile 1600 arasında aşamalar hâlinde inşa edilmiş; ana taş çemberi MÖ 2600-2400 arasında dikilmiştir. Güneş'in gündönümlerine göre yönlenmiş olması ve gömü alanı olarak kullanıldığına dair kanıtlar, onu insanlığın en çok tartışılan anıtlarından biri yapar. Robinson'ın romanı bu tartışmayı Güneş Sistemi'nin en uzak köşesine taşır.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

Roman, üç ayrı dönemde geçen üç anlatıdan oluşur. Birincisi, 2248'de Mars'ta yaşanan siyasi devrimin içinde kalan bir mühendisin günlüğüdür. Bu kadın, isyan eden bir Mars gemisinde adeta kaçırılır; devrimcilerin yıldızlararası yolculuk hedefi için onlara teknik yardım verir. Ama sonunda onlarla yola çıkmaktan vazgeçer ve umutsuz durumdaki devrimin yaşandığı Mars'a geri dönmeyi seçer. Günlük, bu kararın ağırlığını bir iç hesaplaşma olarak aktarır.

İkinci anlatı, yaklaşık üç yüzyıl sonrasına geçer. Burada anlatıcı, başarısız devrimi araştıran bir proje içinde çalışan bir arkeologdur. Arkeolog, yıkık bir şehrin kalıntıları yakınında gömülü olan mühendisin günlüğünü bulur. Aynı sıralarda Plüton'un kuzey kutbunda gizemli bir anıt keşfedilir; bu anıt, mühendisin günlüğünde geçen kısa bir anıştırmayla örtüşür. İki keşif, birbirini destekliyor gibi görünür ve kitap bu noktada, kanıtların birbirine bağlanmasının ne kadar güvenilir olduğunu sorgulamaya başlar.

Üçüncü anlatı, arkeoloğun torununun oğlu tarafından yürütülür. Bu kişi Plüton'a gider ve anıtı, yani ayakta duran buz levhalarından oluşan halkayı yerinde inceler. Amacı, hem günlüğün hem de anıtın, Satürn yörüngesinde yaşayan, münzevi ve zengin bir iş kadını tarafından hazırlanmış olabileceği ihtimalini araştırmaktır. Böylece kitap, ilk anlatının gerçek bir tarih belgesi mi yoksa kurgu mu olduğu, anıtın gerçek bir kalıntı mı yoksa bir sahte mi olduğu sorusunu merkeze alır.

Her anlatı bir öncekinin bıraktığı izi başka bir gözle okur; mühendisin umutsuz kararı, arkeoloğun elinde bir tarihi belgeye, onun soyundan gelenin elinde ise bir şüpheye dönüşür. Üç anlatının ortak çizgisi şudur: Siyasi devrimin kaydı, o devrimden sonra yaşayanların elinde bir yeniden yorum malzemesine dönüşür. Roman, tarihin yalnız yaşanmış olaylardan değil, onların nasıl bulunduğundan, korunduğundan ve anlatıldığından da oluştuğunu gösterir.

Yazar ve yazıldığı dönem

Robinson, 1952'de Illinois'in Waukegan kentinde doğdu; Kaliforniya Üniversitesi San Diego'da edebiyat okudu ve doktora tezini Philip K. Dick'in romanları üzerine yazdı. Icehenge'in kökeni de bu yılların yazarlık çalışmalarına uzanır. Üçüncü bölüm, "On the North Pole of Pluto" adıyla Damon Knight'ın derlediği Orbit 18 antolojisinde 1980'de yayımlanan bir novellaydı; Robinson bu metnin taslağını, 1977 baharında Kaliforniya Üniversitesi San Diego'da katıldığı Ursula K. Le Guin'in yazı atölyesinde Le Guin'e okutmuştu. Birinci bölüm ise "To Leave a Mark" adıyla The Magazine of Fantasy & Science Fiction dergisinin Kasım 1982 sayısında çıkmıştı. Yani roman, birkaç yıla yayılan novellaların birleştirilmesiyle ortaya çıktı.

Kitap Ekim 1984'te Ace Books tarafından ciltsiz olarak yayımlandı; ilk baskı 262 sayfaydı. Sonraki yıllarda İngiltere'de (1985-1986), Fransa'da Denoël (1986), İtalya'da Editrice Nord (1986), Batı Almanya'da Bastei-Lübbe (1987), İspanya'da Minotauro (2004) ve başka ülkelerde yeniden basıldı veya çevrildi; kitap ABD'de Tor tarafından 1990 ve 1998'de yeniden yayımlandı. Üçüncü bölümdeki Satürn görüntüleri, Voyager sondalarının 1980-1981'de çektiği fotoğraflardan esinlenmiştir.

Kitaptaki bilim

Plüton: buzun kanıtı

Romanın Plüton'u, yazıldığı dönemde gerçek bir yakın plan görüntüsü olmayan bir yerdi. Kitap yayımlandığında Plüton hâlâ gezegen sayılıyordu (1930'da Clyde Tombaugh tarafından keşfedilmişti; Uluslararası Astronomi Birliği onu 2006'da cüce gezegen sınıfına aldı) ve en büyük uydusu Charon ancak 1978'de bulunmuştu. NASA'nın New Horizons sondası 14 Temmuz 2015'te yakın geçiş yaptığında tablo değişti. Plüton'un çapı yaklaşık 2377 kilometredir; yüzey sıcaklığı 33 ile 55 kelvin arasındadır. Ortalama 39,5 astronomik birim uzaklıktaki bu cisim Güneş çevresindeki turunu yaklaşık 248 yılda tamamlar. Eksen eğikliği yaklaşık 120°'dir; bu yüzden mevsimleri çok uzun ve uçludur. Ayrıntılar için Plüton ve Cüce gezegenler sayfalarına bakabilirsiniz.

Düzlükleri yüzde 98'den fazla azot buzundan oluşur; metan ve karbon monoksit buzu da eser miktarda bulunur. Heyecan verici nokta, Sputnik Planitia'daki azot buzunun konveksiyonla kıpır kıpır dolaşmasıdır. Dağlar ise su buzundan oluşur. Bu bilgi romanı doğrudan ilgilendirir: Bu sıcaklıklarda su buzu kaya gibi serttir, azot buzu ise zamanla akar. Dolayısıyla Plüton'da uzun ömürlü bir "buz anıtı" ancak sert su buzundan yapılabilir; azot buzundan dikilmiş bir yapı, jeolojik zamanda akıp dağılırdı. Bu veriler roman yazıldıktan çok sonra, New Horizons'un gözlemleriyle ortaya çıktı; yani buz levhalardan oluşan bir halka fikri, bugün bilinen Plüton jeolojisiyle çelişmez, ama azot buzu yerine su buzunu gerektirir.

Plüton'un seyrek atmosferi (yüzey basıncı yaklaşık 1 paskal) azot, metan ve karbon monoksitten oluşur. Böyle seyrek bir atmosferde rüzgâr erozyonunun çok sınırlı kalması beklenir. Güneş Plüton'dan çok uzakta, küçük ve soluk bir nokta gibi görünür; bir insanın orada gördüğü ışık, Dünya'daki gün ışığının çok küçük bir kesridir.

Satürn ve Voyager

Üçüncü bölümdeki Satürn manzaraları, Voyager 1'in 12 Kasım 1980'deki yakın geçişinden gelen görüntülerden esinlenir. Sonda o gün Satürn bulutlarının yaklaşık 124 bin kilometre üstünden geçti, halkaların karmaşık yapısını inceledi, Satürn atmosferinin yaklaşık yüzde 7'sinin helyum olduğunu ve ekvator rüzgârlarının saniyede yaklaşık 500 metreye ulaştığını ölçtü, ayrıca Titan'ın yoğun sis tabakasını gözlemledi. Daha fazlası için Voyager 1 ve Voyager 2 ile Satürn sayfalarına bakabilirsiniz.

Arkeoloji, yeniden yazılan tarih

Kitabın asıl bilimi, gök bilimi kadar arkeolojinin yöntemidir. Bir günlüğün gerçekliği, bir anıtın yaşı ve ikisinin birbirini doğrulayıp doğrulamadığı; gerçek arkeolojide de sorulan sorulardır. Romandaki çok uzun insan ömrü ise bilimkurgusal bir varsayımdır; bugün insan ömrünün yüzyıllar boyunca uzatılabileceğine dair bir kanıt yoktur. Robinson bu varsayımı, tarihe bakışı değiştiren bir düşünce deneyi olarak kullanır.

Etkisi ve ödülleri

Doğruladığımız kaynaklarda Icehenge için bir ödül ya da ödül adaylığı bilgisi yok; bu nedenle ödül iddiasında bulunmuyoruz. Kitabın etkisi daha çok yazarın sonraki işleriyle bağı üzerinden görülür. Mars üçlemesinde yinelenen çok uzun ömür, Mars'taki siyasi devrim ve tarihin sonradan yeniden yorumlanması gibi temalar, Icehenge'de ilk kez yan yana gelir. Roman Fransızca, İtalyanca, Almanca, İspanyolca, Hırvatça, Bulgarca ve Çince gibi dillerde yayımlandı.

Uyarlamaları

Doğruladığımız kaynaklarda Icehenge'in film ya da dizi uyarlamasına dair bir bilgi bulunmuyor; bu yüzden uyarlamadan söz etmiyoruz.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Icehenge, kısa ve gizem odaklı bir bilimkurgu arayan; arkeoloji, tarih ve "bu belge gerçek mi?" sorularını seven okura uygundur. Üç ayrı anlatıcı ve üç ayrı dönem içerdiği için dikkatle okunması gerekir. Robinson'a yeni başlayanlar için en iyi giriş genellikle Mars üçlemesinin ilk kitabı Kızıl Mars'tır; Icehenge ise yazarın üçlemeye giden yolundaki erken denemelerinden biri olarak, üçlemeyi sevenlere ek okuma olarak daha uygundur. Güneş Sistemi'nin daha geniş bir panoraması için yazarın sonraki romanı 2312 uygun bir devam okumasıdır. Kitap bağımsızdır ve başka bir romanı önceden bilmeyi gerektirmez. Türkçe baskısını doğrulayamadığımız için Türkçe basım bilgisi vermiyoruz.