Kim Stanley Robinson

Kim Stanley Robinson kimdir?

Kim Stanley Robinson (23 Mart 1952 doğumlu), ABD'li bilimkurgu yazarıdır. En çok, Mars'ın insanlarca yerleşilip adım adım yaşanabilir bir dünyaya dönüştürülmesini anlatan Mars üçlemesiyle tanınır: Red Mars (Kızıl Mars, 1992), Green Mars (Yeşil Mars, 1993) ve Blue Mars (Mavi Mars, 1996). Romanlarının neredeyse hepsinde ekoloji, iklim değişikliği, ekonomi ve siyaset öne çıkar; kahramanları çoğunlukla silah kuşanmış maceracılar değil, laboratuvarda, sahada ve toplantı masalarında çalışan bilim insanlarıdır. Hugo, Nebula ve Dünya Fantastik Edebiyat (World Fantasy) ödüllerini kazanmıştır. The New Yorker dergisi onu yaşayan en büyük bilimkurgu yazarlarından biri olarak anar.

Robinson, sert bilimkurgunun (fizik, kimya, jeoloji ve mühendislik ayrıntılarına sadık kalmaya çalışan bilimkurgu türü) bugünkü en önemli isimlerinden sayılır. Ama onu türdaşlarından ayıran şey, teknik ayrıntıyı toplumların nasıl örgütleneceği sorusuyla birlikte ele almasıdır: Bir gezegeni değiştirmek mümkünse, buna kim, hangi hakla ve kimin yararına karar verecektir?

Hayatı

Robinson, Illinois eyaletinin Waukegan kentinde doğdu; çocukken ailesiyle Güney Kaliforniya'ya taşındı. 1974'te Kaliforniya Üniversitesi San Diego'da (UC San Diego) edebiyat lisansını, 1975'te Boston Üniversitesi'nde İngilizce yüksek lisansını tamamladı. 1978'de doktorasına ara verip Kaliforniya'nın Davis kentine yerleşti; burada bir kitapçıda çalıştı ve UC Davis'te birinci sınıf öğrencilerine yazma dersleri verdi.

Doktorasını 1982'de yine UC San Diego'da İngiliz dili ve edebiyatı alanında aldı. İlk danışmanı, edebiyat eleştirmeni Fredric Jameson'dı; Robinson'ı bilimkurgu yazarı Philip K. Dick'in romanlarına yönelten de oydu. Jameson başka bir üniversiteye geçince tezini Donald Wesling'in danışmanlığında bitirdi. The Novels of Philip K. Dick (Philip K. Dick'in Romanları) adlı tezi 1989'da kitap olarak da yayımlandı. Öğrencilik yıllarında, 1977 baharında UC San Diego'da Ursula K. Le Guin'in yazarlık atölyesine katıldı.

Robinson Washington, Kaliforniya ve 1980'lerin bir bölümünde İsviçre'de yaşadı. Evli ve iki oğul babasıdır; bir dönem evde çocuklarına bakan ebeveyn oldu. Bugün Davis'te, ortak alanları paylaşılan bir konut topluluğunda yaşıyor. Tutkulu bir doğa yürüyüşçüsüdür; Kaliforniya'nın Sierra Nevada dağlarını kendi dağları olarak görür ve bu sevgisini 2022'de yayımlanan kurgu dışı The High Sierra: A Love Story kitabında anlattı.

2009'da bilimkurgu ve fantastik yazarlara yönelik Clarion atölyesinde eğitmenlik yaptı, 2010'da Melbourne'de düzenlenen 68. Dünya Bilimkurgu Kongresi'nin (Worldcon) onur konuğu oldu. 2011'de UC San Diego'nun John Muir College'ı onu Muir Çevre Bursiyeri seçti. Mayıs 2026'da Middlebury College ona fahri doktora verdi.

Uzay ve bilimkurgu eserleri

İlk romanlar: Plüton'dan Merkür'e

Robinson'ın ilk öyküleri 1976'da yayımlandı; ilk romanı, Kaliforniya'nın üç farklı geleceğini anlatan üçlemenin ilk kitabı The Wild Shore (1984) oldu. Aynı yıl çıkan Icehenge, Mars üçlemesinden yaklaşık on yıl önce yazılmış ilk Mars romanıdır. Üç ayrı dönemde geçen kitap, 2248'deki başarısız bir Mars devrimini, yüzyıllar sonra bu devrimi araştıran bir arkeoloğu ve Plüton'un kuzey kutbunda bulunan, buz levhalardan oluşan gizemli bir anıtı konu alır. Uzun insan ömrü, Mars'ta siyasi devrim ve tarihin yeniden yazılması gibi sonradan Mars üçlemesinde göreceğimiz temalar ilk kez burada belirir. 1985 tarihli The Memory of Whiteness ise insanların yerleştiği Güneş Sistemi'nde, dış gezegenlerden Merkür'e uzanan bir konser turunu anlatır.

Mars üçlemesi

Üçleme, 2026'dan 2212'ye uzanan 187 yılı kapsar. Kızıl Mars, ABD ve Rusya'nın ortak görevi olan Ares gemisiyle 2026'da Mars'a giden ilk yüz yerleşimciyle başlar. Hikâyenin omurgasını, gezegenin terraforming (bir gezegeni Dünya'ya benzer, insanın yaşayabileceği hâle getirme) ile değiştirilip değiştirilmemesi tartışması oluşturur. Fizikçi Sax Russell'ın öncülük ettiği Yeşiller atmosferi kalınlaştırıp gezegeni ısıtmak isterken, jeolog Ann Clayborne'un temsil ettiği Kızıllar Mars'ın el değmemiş hâliyle korunmasını savunur.

Robinson bu dönüşümü olabildiğince somut anlatır: yeraltı ısısını yüzeye çıkarmak için kazılan derin kuyular, atmosfere salınan gaz karışımları, yörüngeye yerleştirilen dev aynalar. Mars ile yörünge arasında yük taşımak için, Mars eşzamanlı yörüngesine yerleştirilen ve Clarke adı verilen bir asteroide bağlı bir uzay asansörü kurulur; adın Arthur C. Clarke'a gönderme olduğu açıktır. Mars'ın uydusu Phobos da yerleşim ve askerî üs olarak hikâyede yer alır. Yeşil Mars'ta gezegen yavaş yavaş ısınır; Mavi Mars'ta yüzeyde nehirler ve denizler oluşur, insanlık Güneş Sistemi'nin geri kalanına yayılır. 1999'da çıkan The Martians, aynı evrende geçen öyküleri toplar.

Üçlemenin başladığı yıl, yani 2026, bugün içinde bulunduğumuz yıldır. Gerçek Mars keşfi ise hâlâ robotik araçlarla sürüyor; bu yüzden kitaplar, insanlı Mars yolculuğu ve yerleşimiyle ilgili tartışmalarda başvuru noktası olmayı sürdürüyor.

2312, Galileo's Dream ve Aurora

2012 tarihli 2312, insanlığın bütün Güneş Sistemi'ne yayıldığı bir geleceği anlatır. Romanın açıldığı kent Terminator, Merkür'de raylar üzerinde sürekli hareket ederek gezegenin gece ile gündüzü ayıran sınır çizgisinde, yaşanabilir kuşakta kalır. Kahraman Swan, Titan doğumlu Wahram ile birlikte Io'dan başlayarak Güneş Sistemi'nin dört bir yanında bir komployu araştırır. Kitap, 2013'te Nebula En İyi Roman ödülünü kazandı.

Galileo's Dream (Galileo'nun Rüyası, 2009), bilim tarihini bilimkurguyla birleştirir: 17. yüzyılda yaşayan Galileo Galilei, onun keşfettiği Jüpiter uydularında yaşayan 32. yüzyıl insanları tarafından ziyaret edilir. Gelecek toplumunun tartışma konusu, Europa'nın buz kabuğunun altındaki okyanusa inilip inilmemesidir.

2015 tarihli Aurora, Robinson'ın en çok tartışılan uzay romanlarından biridir. Tekerlek biçimli (Stanford torusu) bir nesil gemisi, ışık hızının onda biriyle Tau Ceti sistemine gider. Anlatıcı, geminin yapay zekâsıdır. Kuşaklar boyu süren yolculuk sonunda hedefteki uyduda, yerleşimcileri öldüren prion benzeri bir yaşam biçimi bulunur ve görev başarısız olur. Roman, yıldızlararası kolonileşmenin sanıldığı kadar kolay olmayabileceğini savunur. The Guardian'da Adam Roberts onu okuduğu en iyi nesil gemisi romanı olarak övdü; fizikçi ve yazar Gregory Benford ise Nature'daki değerlendirmesinde olay örgüsünü inandırıcı bulmadı. Stephen Baxter, James Benford ve Joseph Miller de romanın yıldızlararası yolculuğun imkânsız olduğu tezini yeterli bilimsel ayrıntıyla desteklemediğini öne sürdü.

2018'de çıkan Red Moon (Kızıl Ay), 2047 yılında Ay ile Çin arasında geçer. Robinson'ın iklim odaklı romanları da (Science in the Capital üçlemesi, New York 2140 ve 2020 tarihli The Ministry for the Future) aynı yaklaşımı Dünya'ya uygular: büyük ölçekli çevre sorunları ancak bilim, siyaset ve ekonominin birlikte değişmesiyle çözülebilir.

Bilimle ilişkisi

Robinson'ın romanlarında bilim, bir arka plan dekoru değil, hikâyenin kendisidir. Bilim insanlarını sıradan çalışma hayatlarıyla anlatır: Önemli olmalarının nedeni silahlı çatışmalar değil, buluşları, meslektaşlarıyla kurdukları işbirliği ve kamuoyunu etkileme çabalarıdır. Mars üçlemesinde ve The Years of Rice and Salt'te bilim insanlarının buluşlarının sorumlu kullanılmasından da sorumlu olduğu fikri işlenir.

Yazar, kitaplarını hazırlarken sahaya da gider. 1995'te ABD Ulusal Bilim Vakfı'nın (NSF) Antarktika Sanatçı ve Yazarlar Programı ile Antarktika'da kaldı; bu deneyim, McMurdo araştırma istasyonunda geçen 1997 tarihli Antarctica romanının temelini oluşturdu. Mars üçlemesinden bu yana kendisine danışmanlık eden bilim insanı dostu Christopher McKay, Aurora için yaptığı araştırma sırasında NASA'nın Ames Araştırma Merkezi'nde toplantılar ayarladı; Robinson burada NASA çalışanlarına sorularını yöneltti.

Mars üçlemesinin gerçek Mars keşfiyle de doğrudan bir bağı var: Green Mars'ın metni ve Red Mars'ın kapak resmi, Mayıs 2008'de Mars'a başarıyla inen NASA'nın Phoenix iniş aracındaki DVD'ye yüklendi. Gelecekteki Mars kâşifleri için hazırlanan bu dijital kütüphane, bir tür zaman kapsülü olarak tasarlandı. 2001'de keşfedilen 72432 Kimrobinson adlı asteroide de onun adı verildi; adlandırma 22 Nisan 2016'da Küçük Gezegen Merkezi tarafından yayımlandı. Time dergisi 2008'de onu Çevre Kahramanları listesine aldı.

Ödülleri

• 1984: Dünya Fantastik Edebiyat Ödülü, en iyi kısa roman ("Black Air")
• 1985: Locus En İyi İlk Roman Ödülü (The Wild Shore)
• 1988: Nebula En İyi Kısa Roman Ödülü ("The Blind Geometer")
• 1991: John W. Campbell Memorial Ödülü (Pacific Edge)
• Nebula En İyi Roman ve İngiliz Bilimkurgu Derneği (BSFA) ödülleri (Red Mars)
• 1994: Hugo ve Locus en iyi roman ödülleri (Green Mars)
• 1997: Hugo ve Locus en iyi roman ödülleri (Blue Mars)
• 2003: Locus En İyi Bilimkurgu Romanı (The Years of Rice and Salt)
• 2013: Nebula En İyi Roman Ödülü (2312)
• 2016: Robert A. Heinlein Ödülü (bütün eserleri için)
• Arthur C. Clarke Vakfı'nın Toplum Hizmetinde Hayal Gücü Ödülü (bütün eserleri için)

Kitapları

• Mars üçlemesi okuma sırası (Kim Stanley Robinson): Kızıl, Yeşil ve Mavi Mars (1992)
• Kızıl Mars (Kim Stanley Robinson): konusu, Mars bilimi ve üçleme okuma sırası (1992)

Etkisi

Robinson, bilimkurgunun gezegen keşfi ve uzay yerleşimi hayallerini çevre ve toplum sorularıyla birleştiren yazarların başında gelir. The Atlantic onun eserlerini gerçekçi ve edebî bilimkurgunun ölçütü olarak nitelendirdi. Türün uzun süre baskın olan, bireyci ve serbest piyasacı uzay anlatılarına karşılık, işbirliğine, kooperatiflere ve kamu yararına dayalı gelecekler önerir; bazı eleştirmenler bu yönüyle onu Ursula K. Le Guin'in The Dispossessed'inden bu yana geniş okur kitlesine ulaşan en başarılı ütopya yazarı olarak görür.

Mars üçlemesinde Kızıllar ile Yeşiller arasındaki tartışma, bir gezegeni insan için değiştirmenin etik boyutunu roman kahramanlarının ağzından ayrıntılı biçimde tartıştırır; Mars'ın üçlemedeki adım adım dönüşümü de terraforming fikrinin edebiyattaki en kapsamlı anlatımlarından biridir. Aurora ise yıldızlararası yolculuğun biyolojik, toplumsal ve teknik zorluklarını öne çıkararak, uzay kolonileşmesine dair iyimser varsayımları sorgulayan önemli bir karşı ses olarak tartışılmaya devam ediyor.