2312 (Kim Stanley Robinson): konusu, Merkür ve asteroit bilimi, rehber

2312, Amerikalı yazar Kim Stanley Robinson'ın 2012'de yayımlanan bilimkurgu romanıdır. Adını, hikâyenin geçtiği yıldan alır: İnsanlık Güneş Sistemi'nin pek çok yerine yayılmıştır ve Merkür'de, durmadan ray üstünde ilerleyen bir şehir yaşar. Roman 2013'te Nebula Ödülü'nü kazandı; aynı yıl Hugo ve Arthur C. Clarke ödüllerinin kısa listesinde de yer aldı. Yazarın Mars üçlemesi'nden sonra, bakışını Mars'tan bütün Güneş Sistemi'ne genişlettiği roman olarak okunur.

Kitap ne anlatıyor?

Hikâyenin merkezinde Swan Er Hong adlı bir sanatçı var. Swan, bir zamanlar içinde bütün biyomları barındıran asteroit "teraryumlarını" tasarlayan ekipte çalışmış, sonra sanata yönelmiş biridir. Kitap, çok sevdiği üvey büyükannesi Alex'in ölümüyle açılır. Bu ölüm, Swan'ı Güneş Sistemi boyunca sürecek bir yolculuğa ve ilk bakışta birbiriyle ilgisiz görünen olayların ardındaki bağı aramaya götürür. Yolda Titan'dan gelen diplomat Fitz Wahram ve Mars kökenli müfettiş Jean Genette ile yollarını birleştirir.

Romanın kendine özgü bir biçimi vardır. Düz bir anlatının arasına, Güneş Sistemi'nin tarihini, ekonomisini ve gezegenlerini anlatan kısa dökümler ve liste biçiminde parçalar serpiştirilmiştir. Böylece okur hem bir gizem hikâyesinin hem de uzak geleceğin "ansiklopedisinin" içinde dolaşır. Kitap bu yüzden hem polisiye gerilimi, hem seyahat kitabı, hem de bir ekoloji tartışması gibi okunabilir.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

Alex'in ölümünden sonra toplanan aile toplantısında Swan, Titanlı diplomat Wahram ile ve Marslı müfettiş Genette ile tanışır. Alex, çevresinde etkili biri olarak bilinir ve ölümü Swan için yanıtsız sorular doğurur. Swan, bu sırada İo'ya giderek kuantum bilgisayar tasarımcısı Wang'a bir mesaj ulaştırmakla görevlenir. Ziyaret sırasında yapılan bir saldırı girişimi başarısız olur, ama kısa süre sonra çok daha büyük bir olay yaşanır: Yapay olarak yönlendirilmiş bir göktaşı Merkür'deki Terminator şehrinin raylarını yok eder. Şehir artık hareket edemez ve doğan Güneş'in önünde savunmasız kalır.

Bu felaket, Swan'ın kişisel yasını bir soruşturmaya dönüştürür. Swan, Wahram ve Genette Güneş Sistemi'ni dolaşarak olayların ardındaki tabloyu parça parça birleştirir. Genette, çarpmanın tek bir cismin kazara düşmesi olmadığını; birbirine yakınsayan yörüngelere ustaca fırlatılmış daha küçük cisimlerin eseri olduğunu ve bu kadar hassas bir koordinasyonun ancak kuantum bilgisayarlarla yapılabileceğini kavrar. İz sonunda Venüs'ün iç siyasetindeki bir çatışmaya varır. Saldırının arkasında, insan toplumuna sızmak üzere gizlice üretilmiş insansı kuantum bilgisayarlar ve onların kurduğu bir plan vardır.

Planın sorumluları cezalandırılır; bir nesil gemisine bindirilerek sürgüne gönderilirler. Hikâyenin sonuna doğru ağırlık, gizemden yeniden dünyaya geçer. Swan ve Wahram, yörüngedeki habitatlarda korunan binlerce türü ekolojik olarak yıpranmış Dünya'ya geri götürme çalışmasına katılır. Birlikte çalışmak iki karşıt mizacı birbirine yaklaştırır ve kitap, ikilinin evlenmesiyle kapanır. Roman, böylece büyük siyasi entrikanın ardından küçük ölçekli bir iyileştirme ve onarım fikrini öne çıkarır.

Ana fikirler olarak bakıldığında kitap üç şeyi yan yana getirir. Birincisi, uzaya yayılmış bir insanlığın hâlâ Dünya'nın ekolojisine borçlu olduğu düşüncesidir: Asteroitlerde saklanan türler nihayetinde yurtlarına dönmelidir. İkincisi, yapay zekâ ile insan arasındaki sınırın bulanıklaşmasıdır; kübler hem dost hem tehdit olabilir. Üçüncüsü, büyük felaketlerin ardından bile iş birliğinin ve ortak emeğin toplumu onarabileceği iddiasıdır. Gizem hikâyesi bu üç fikri taşıyan bir iskelettir.

Yazar ve yazıldığı dönem

Robinson, 1952'de Illinois'in Waukegan kentinde doğdu. Edebiyat okudu; doktora tezini Philip K. Dick'in romanları üzerine yazdı. Kaliforniya Üniversitesi San Diego'da yaptığı eğitim sırasında Ursula K. Le Guin'in yazı atölyesine katıldığı bilinir. Ekolojik sürdürülebilirlik, ekonomik adalet ve bilim insanlarını kahraman yapan anlatılar, yazarın bütün işlerinde yinelenen konulardır. Mars üçlemesi (Red Mars, Green Mars, Blue Mars) ona hem Hugo hem Nebula ödüllerini getirdi; 2312 ise bu çizginin Mars'ın ötesine, bütün Güneş Sistemi'ne taşınmış hâli sayılabilir.

Yazarın aktardığına göre romanın ilk tohumu, iki karşıt mizaçtaki karakter arasındaki gerilimdir: Biri "cıva gibi" hareketli ve değişken (Merkür'den), öbürü "satürnvari", yani ağırbaşlı ve içine dönük (Satürn dünyasından). Astronomik çerçeve sonradan bu karakterlerin etrafına örülmüştür.

Kitaptaki bilim

Raylar üstünde Merkür şehri

Romanın en akılda kalan buluşu, Merkür'ün gündüz ile gece arasındaki sınır çizgisini ("terminatör") izleyerek ilerleyen şehirdir. Fikir, Merkür'ün garip gün-gece düzenine dayanır. Gezegen Güneş çevresindeki iki turuna karşılık kendi ekseni etrafında üç kez döner; buna 3:2 spin-yörünge rezonansı denir. Yaygın olarak kabul edilen değerlerle Merkür'ün kendi ekseni etrafındaki dönüşü yaklaşık 58,6 gün, yörünge süresi yaklaşık 88 gündür. Sonuçta bir Merkür "güneş günü", yani Güneş'in gökyüzünde aynı noktaya dönmesi için geçen süre, yaklaşık 176 Dünya günü sürer.

Bu kadar yavaş dönen bir gezegende gündüzün sıcak yarısı ile gecenin soğuk yarısı arasındaki çizgi de yavaş ilerler. Gezegenin çevresi yaklaşık 15 bin 300 kilometredir; bu çizginin 176 günde bir tur atması, ekvatorda ortalama olarak insan yürüyüşü hızına yakın bir hıza (saatte 3-4 kilometre) denk gelir. Bu kaba bir hesaptır ve gezegenin düzensiz hızını yok sayar, ama fikrin neden mantıklı göründüğünü anlatır: Ağır ağır ilerleyen bir şehir, çizginin hemen gerisinde kalarak Güneş'in yakıcı ışığından kaçabilir.

Gerçek Merkür çok daha serttir. Güneş'e en yakın noktada (yaklaşık 46 milyon kilometre) Güneş'in tam altındaki yüzey yaklaşık 700 kelvine, yani 427 °C'ye kadar ısınır. Kutupların dibindeki sürekli gölgede kalan kraterler ise 102 kelvinin altında soğuk kalır ve su buzu barındırır; bu buzun toplam kütlesi 10¹⁴-10¹⁵ kilogram olarak tahmin edilir. Merkür'ün yörüngesi oldukça basık olduğu için günberi yakınlarında yörünge hızı dönüş hızını aşar ve belirli enlemlerdeki bir gözlemci Güneş'in doğduktan sonra geri döndüğünü, sonra yeniden doğduğunu görür. Kitaptaki "gün doğumundan kaçan şehir" imgesi bu tuhaflıklardan beslenir. Kitaptaki şehir elbette hayaldir; ama dayandığı gökbilimsel gerçek, fikri düz bir fantezi olmaktan çıkarır.

Asteroit teraryumları

Romandaki ikinci büyük fikir, asteroitlerin içini oyup içinde Dünya ekosistemleri yaşatmaktır. Bunlar hem nesli tükenen türlerin saklandığı birer sığınak hem de Güneş Sistemi'nde yolculuk eden gemilerdir. Fikrin kökü gerçek bir uzay yerleşimi geleneğine dayanır: Princeton'lı fizikçi Gerard K. O'Neill 1970'lerde, dönerek yapay yer çekimi sağlayan dev silindirler önermişti (8 kilometre çapında, 32 kilometre uzunluğunda); işi 1974'te Physics Today'de, 1976'da The High Frontier kitabında yayımladı. Asteroitleri oyup dönen yerleşimlere çevirme fikri ise Dandridge Cole'a atfedilir.

Gerçek asteroitler bu konuda iyi bir malzeme midir? Kısmen. NASA'nın OSIRIS-REx görevinin incelediği yaklaşık 490 metrelik Bennu, "moloz yığını" yapıdadır; ortalama yoğunluğu su kadar (yaklaşık 1190 kg/m³) ve iç boşluğu yaklaşık yüzde 40 olarak tahmin edilir. Yani dağınık bir kaya yığınını bir arada tutmak, bir silindiri oymaktan farklı bir iş olurdu. Metal ağırlıklı asteroitler daha dayanıklıdır: 16 Psyche, tahmini 1,7×10¹⁹ kilogram nikel-demir içerir. Dönen habitatlarda dakikada 2-6 devirden fazlası insanlar için rahatsız edici sayılır; bu da yapay yer çekimi için büyük çaplar gerektirir. Radyasyon korumasında ise yaklaşık 7 santimetre su, gelen radyasyonun kabaca yarısını keser. Robinson'ın teraryumları bu hesaplarla çelişmez; ama kitabın, bu işlerin kolay ve hızlı yapılabildiği ileri bir mühendisliği varsaydığı da açıktır. Asteroitler hakkında daha fazlası için Asteroitler ve asteroitten örnek getiren görevler sayfalarına bakabilirsiniz.

Kuantum bilgisayarlar ve "kübler"

Romanın yapay zekâları "kübler"dir: Kuantum bilgisayarlar, ama kafatasına yerleştirilebilecek ya da vücutta taşınabilecek kadar küçük. Günümüzde kuantum bilgisayarlar çok soğutulması gereken, kırılgan makinelerdir; böylesine minyatürleşme hâlâ bilimkurgudur. Kitap bunu, yazarın öngörülemez derecede ileri bir teknoloji hayal etme özgürlüğü olarak kullanır.

Ekonomi ve toplum

Güneş Sistemi, kuantum bilgisayarların yardım ettiği planlı bir ekonomiyle yönetilir. Bu ekonomi, İspanya'daki Mondragon kooperatiflerinden esinlenmiş bir modele dayanır; Dünya'da ise piyasa ekonomisinin kalıntıları sürer. Ömrü uzatan tedaviler ve çok çeşitli cinsiyet ve cinsellik deneyimleri de romanın dünyasının parçasıdır. Kitap, yaşam uzatma sürecinde bazı bireylerin hem erkek hem kadın özellikleri taşıdığı bir dünyayı rahatça anlatır. Bunlar bilimkurgunun "ya şöyle olsaydı" sorusuna verilmiş kültürel yanıtlardır ve gerçek bir bilimsel öngörü iddiası taşımaz.

Etkisi ve ödülleri

2312, 2013 Nebula Ödülü'nü En İyi Roman dalında aldı. Aynı yıl Hugo Ödülü adayıydı; 2012 BSFA Ödülü ve 2013 Arthur C. Clarke Ödülü kısa listelerinde yer aldı. Ayrıca James Tiptree Jr. Ödülü'nün onur listesine girdi. Eleştirmenler kitaba farklı baktı. Slate'ten Choire Sicha kitabı parlak buldu; Los Angeles Times'tan Jeff VanderMeer cüretkâr yapısını bir güç olarak niteledi; Jo Walton fikir zenginliğini övdü. Guardian'dan M. John Harrison ise sonu yapay buldu, James Nicoll bilimsel tutarlılığı sert biçimde eleştirdi. Bu karışık tablo, kitabın hem cömert hem de tartışmaya açık bir iş olduğunu gösterir.

Kitabın asıl etkisi, Güneş Sistemi'ni tek bir gezegen yerine bütün olarak düşünen "yerleşmiş uzay" hayaline yeni bir görünüm kazandırmasıdır. Gezegenlerin birbirinden farklı kültürleri, ekonomi ve ekoloji arasındaki bağlar ve yok edilen bir Dünya'yı geri kazanma ahlakı, sonraki Robinson romanlarını da belirleyen bir çerçeve oluşturdu. Aynı yazarın nesil gemisi romanı Aurora ise uzay yerleşimine çok daha temkinli bakan bir tamamlayıcı okuma olarak değerlendirilebilir.

Uyarlamaları

Doğruladığımız kaynaklarda 2312'nin film ya da dizi uyarlamasına dair bir bilgi bulunmuyor; bu nedenle bir uyarlamadan söz etmiyoruz.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

2312, hızlı tempolu bir uzay macerası arayanlara uygun değildir; ilerleyişi yer yer ağırlaşan, ara bölümlerle ve dökümlerle dolu, büyük fikirlere ve dünya kurmaya meraklı bir romandır. Güneş Sistemi'nin gezegenlerini, uydularını ve asteroitlerini bir "turist rehberi" gibi gezmek isteyen, ekoloji ve politika temalarına ilgi duyan okur için zengin bir kaynaktır. Robinson'la ilk kez tanışacaksanız iki yol var: Mars'ı ayrıntılı bir terraforming hikâyesi olarak okumak isterseniz Kızıl Mars doğru başlangıçtır; daha geniş ve daha deneysel bir Güneş Sistemi panoraması isterseniz 2312'den başlayabilirsiniz. Kitap diğer Robinson romanlarını bilmeyi gerektirmez, tek başına okunur. Türkçe baskısını doğrulayamadığımız için Türkçe basım bilgisi vermiyoruz.