Plüton'un renkleri: New Horizons'un gösterdiği genç yüzey

Plüton, insan gözünün görebildiğinden çok daha renkli bir dünya. NASA'nın New Horizons aracının Temmuz 2015'teki tarihi geçişinde topladığı renk verileri ve yüksek çözünürlüklü görüntüler birleştirilerek hazırlanan geliştirilmiş renkli Plüton portresi, 6 Eylül 2026'da yeniden Günün Astronomi Fotoğrafı oldu. Görüntü yalnız göze hoş gelmiyor; farklı kimyasal bileşimdeki yüzey bölgelerini birbirinden ayırarak bilim insanlarına bir harita sunuyor.

Renkler neyi anlatıyor?

Geliştirilmiş renkli görüntülerde renk farkları bilinçli olarak abartılır. Amaç Plüton'u "gerçekte göründüğü gibi" göstermek değil, yüzeydeki malzeme farklarını görünür kılmaktır. Bu sayede metan, azot ve karbon monoksit buzlarının baskın olduğu alanlar ile koyu, kızılımsı bölgeler birbirinden net biçimde ayrılıyor.

Görüntünün en çarpıcı öğesi, sağ altta kalan açık renkli, kalp biçimli Tombaugh Regio. Bölge adını, Plüton'u 1930'da keşfeden Clyde Tombaugh'tan alıyor. Renkli görüntü, bu "kalbin" jeolojik olarak farklı iki bölgeden oluştuğunu açıkça ortaya koyuyor. Batıdaki lob Sputnik Planitia, yaklaşık 1.400 kilometreye 1.200 kilometre boyutlarında, buzla dolu dev bir havza. Havzayı esas olarak azot buzu dolduruyor; az miktarda karbon monoksit ve metan buzu da bulunuyor.

Beklenmedik ölçüde genç bir yüzey

Sputnik Planitia'nın en şaşırtıcı yanı, pürüzsüzlüğü. New Horizons bu havzada tek bir çarpma krateri bile saptamadı; bu da yüzeyin 10 milyon yıldan genç olduğu anlamına geliyor. Güneş Sistemi'nin 4,5 milyar yıllık yaşı düşünüldüğünde bu, jeolojik açıdan dün sayılır. Bazı modeller, yüzeydeki süblimleşme çukurlarına dayanarak çok daha genç, yaklaşık 180 bin yıllık bir yaş öneriyor.

Yüzeyin nasıl bu kadar taze kaldığının cevabı konveksiyonda. Plüton'un yaklaşık eksi 235 santigrat derecelik ortamında azot buzu, su buzundan farklı davranıyor ve buzul gibi akabiliyor. Sputnik Planitia'nın yüzeyi, ortalama 33 kilometre genişliğinde çokgen hücrelere bölünmüş. Bu hücrelerin ortasında ısınan buz yükseliyor, kenarlarında ise çöküyor; yüzey bu yavaş kaynama hareketiyle sürekli yenileniyor. Sonuç, Güneş'ten çok uzak, küçük ve soğuk bir cismin hâlâ jeolojik olarak etkin olabileceğinin kanıtı.

New Horizons'un yolculuğu

New Horizons 19 Ocak 2006'da Cape Canaveral'dan fırlatıldı. Saniyede yaklaşık 16,26 kilometrelik fırlatma hızıyla, o güne kadar Dünya'dan gönderilen en hızlı araç oldu. Dokuz yılı aşkın yolculuğun ardından 14 Temmuz 2015'te Plüton'un yaklaşık 12.500 kilometre yakınından geçti. Bu mesafeden gelen radyo sinyallerinin Dünya'ya ulaşması yaklaşık 4,5 saat sürüyordu; bu yüzden geçiş verilerinin tamamının indirilmesi Ekim 2016'ya kadar uzadı.

İlginç bir rastlantı olarak New Horizons, Uluslararası Astronomi Birliği'nin Plüton'u Ağustos 2006'da "cüce gezegen" sınıfına almasından yalnız birkaç ay önce yola çıkmıştı. Ama sınıflandırma ne olursa olsun, aracın gönderdiği veriler Plüton'un azot atmosferi, buz dağları ve buzullarıyla şaşırtıcı ölçüde çeşitli bir dünya olduğunu gösterdi.

Plüton'dan sonra

Görev Plüton'la bitmedi. New Horizons, Kuiper Kuşağı'nda yoluna devam ederek 1 Ocak 2019'da Arrokoth adlı küçük cismin yaklaşık 3.500 kilometre yakınından geçti. Arrokoth, bir uzay aracının bugüne kadar yakından incelediği en uzak cisim olarak tarihe geçti. İki lobun yumuşakça birleşmesiyle oluşmuş bu ilkel cisim, gezegenlerin oluştuğu dönemin neredeyse bozulmadan kalmış bir kalıntısı olarak değerlendiriliyor.

Araç bugün Güneş'ten 64 astronomi biriminden, yani 9,6 milyar kilometreden fazla uzakta ve Güneş Sistemi'nden kaçmaya yetecek hızla ilerliyor. NASA, New Horizons'un Kuiper Kuşağı'ndan çıkmasının 2028 ya da 2029'da gerçekleşmesini bekliyor ve görevin o zamana kadar sürdürülmesini planlıyor. Bu süreçte araç, uzak Kuiper Kuşağı cisimlerini uzaktan gözlemleyerek ve Güneş rüzgârının dış sınırlarına ilişkin ölçümler yaparak veri toplamaya devam ediyor.

Keşfedenin külleri yolculukta

Plüton, 1930'da Arizona'daki Lowell Gözlemevi'nde genç gökbilimci Clyde Tombaugh tarafından fotoğraf plakaları karşılaştırılarak keşfedilmişti. Tombaugh 1997'de hayatını kaybetti; küllerinin bir kısmı New Horizons'a yerleştirildi. Böylece Plüton'u keşfeden kişinin külleri, keşfettiği dünyanın yanından geçen ilk araçla birlikte yolculuğuna devam ediyor. Bugün Plüton'un kalp biçimli bölgesinin onun adını taşıması da bu bağın simgesi.

Kısaca

• Geliştirilmiş renkli görüntü, Plüton yüzeyindeki farklı bileşimleri ayırt etmek için hazırlandı.
• Kalp biçimli Tombaugh Regio'nun batı lobu Sputnik Planitia, kratersiz ve 10 milyon yıldan genç bir azot buzu havzası.
• New Horizons 2006'da fırlatıldı, 14 Temmuz 2015'te Plüton'un 12.500 kilometre yakınından geçti.
• Araç 2019'da Arrokoth'u ziyaret etti ve Güneş Sistemi'nden çıkış yolunda.