Eris

Eris, bilinen en kütleli cüce gezegendir ve gezegen tanımının 2006'da yeniden yazılmasının doğrudan nedenidir. Çapı 2.326±12 km ile Plüton'dan birazcık küçük olmasına karşın yüzde 27 daha kütlelidir; yoğunluğu da belirgin biçimde yüksektir. Güneş'ten o kadar uzaktır ki bir turu 558 yıl sürer.

Adı Yunan mitolojisinin kavga ve nifak tanrıçasından gelir; keşfinin astronomi topluluğunda yarattığı tartışmaya göndermedir. Resmî numarası (136199) Eris'tir.

Keşif ve "onuncu gezegen" sarsıntısı

Eris, Mike Brown, Chad Trujillo ve David Rabinowitz'in Palomar Gözlemevi'nde yürüttüğü taramada 5 Ocak 2005'te bulundu. Aslında cisim 21 Ekim 2003'te çekilen görüntülerde de vardı, ama gökyüzünde o kadar yavaş kıpırdıyordu ki yazılım onu fark etmedi.

Geçici adı 2003 UB313, ekipteki gayrıresmî takma adı ise "Xena"ydı. Duyuru yapıldığında ölçümler cismin Plüton'dan büyük olduğunu gösteriyordu ve NASA bile basın bülteninde "onuncu gezegen" ifadesini kullandı.

Sorun şuydu: Eğer Plüton gezegense Eris de olmalıydı. Ve arkasında Haumea, Makemake, Sedna sırada bekliyordu. IAU bu baskı altında tarihte ilk kez "gezegen" sözcüğüne resmî bir tanım getirmek zorunda kaldı. 24 Ağustos 2006'daki karar sonucunda gezegen sayısı ona çıkmadı, sekize düştü: Plüton da Eris de cüce gezegen oldu. Eris'in adı 13 Eylül 2006'da kesinleşti. Tartışmanın bütünü Cüce gezegenler sayfasındadır.

Boyut: Plüton'dan büyük mü, küçük mü

Yıllarca Eris'in Plüton'dan büyük olup olmadığı tartışıldı; çünkü bu kadar uzaktaki bir cismin çapını ölçmek kolay değil. Yanıt 2010'daki bir yıldız örtülmesinden geldi: Eris bir yıldızın önünden geçerken birden fazla noktadan yapılan zamanlama ölçümleri çapı 2.326±12 km olarak verdi. Plüton'un çapı 2.376,6 km olduğundan Eris aslında biraz küçüktür.

Ama kütle başka bir şey söyler. Eris Plüton'dan yüzde 27 daha kütlelidir ve yoğunluğu 2,52±0,07 g/cm³'tür (Plüton'un yoğunluğu 1,853 g/cm³). Yani Eris, aynı hacme daha fazla kaya sığdırmış durumdadır. Kütlenin bu kadar kesin bilinmesinin nedeni uydusu Dysnomia'dır: bir uydunun yörünge süresi ve yarıçapı bilinirse ana cismin kütlesi doğrudan hesaplanabilir.

Yörünge: uzak ve çok eğik

Eris'in yörüngesi Güneş Sistemi'nin en uçlarına uzanır. Ortalama uzaklığı 67,69 AB; günberide 38,1 AB'ye yaklaşır, günötesinde 97,49 AB'ye kadar uzaklaşır. Basıklığı 0,44, yani yörünge belirgin biçimde uzun bir ovaldir. Yörünge düzlemi ekliptiğe 44,18° eğiktir — gezegenlerin düzlemine neredeyse dik denebilecek kadar.

Bu özellikler Eris'i saçılmış disk cismi yapar: Neptün'ün kütleçekimiyle bir zamanlar iç bölgeden dışa savrulmuş cisimlerin oluşturduğu, Kuiper kuşağının ötesine taşan dağınık topluluk. Kuiper kuşağının düzenli, neredeyse dairesel yörüngelerine kıyasla saçılmış disk cisimleri eğik ve basık yörüngelerde dolanır. Bölgenin yapısı Kuiper kuşağı sayfasında anlatılıyor.

Bir tur 558,4 yıl sürer. Eris şu anda günötesine yakın bir konumda, Güneş'ten yaklaşık 96 AB uzakta bulunuyor; bu, Plüton'un günötesinin iki katından fazlasıdır.

Yüzey: neredeyse bembeyaz

Eris'in geometrik albedosu 0,96'dır; yani üzerine düşen ışığın yüzde 96'sını yansıtır. Bu, Güneş Sistemi'ndeki en yansıtıcı yüzeylerden biridir — taze kar kadar parlak. Spektrum ölçümleri nedenini gösterir: yüzey metan buzuyla kaplıdır; metanın yaklaşık üçte biri kadar da azot buzu bulunur. James Webb Uzay Teleskobu gözlemleri ayrıca döteryumlu metan saptadı; bu, metanın Eris'in içinden mi geldiğini yoksa oluşumdan kalma mı olduğunu anlamaya yarayan bir ipucudur.

Plüton'un alacalı kızıl-sarı yüzeyinin yanında Eris neredeyse tek renk ve beyaz görünür. Ayrımın nedeni sıcaklıktır: Eris çok daha uzak ve soğuk olduğu için (30-56 K, yani −243 ile −217 °C) atmosferindeki metan yüzeye donarak her yeri kaplar; koyu bölgeler bu taze metan örtüsünün altında kalır. Günberiye yaklaştığında metanın bir bölümünün gaza dönüşüp ince bir atmosfer oluşturması beklenir, ama şu anda böyle bir atmosfer yok.

Dysnomia ve gelgit kilidi

Eris'in tek bilinen uydusu Dysnomia, 10 Eylül 2005'te bulundu. Adı Eris'in kızı olan kuralsızlık tanrıçasından gelir. Çapı yaklaşık 615 km'dir (+60/−50 km belirsizlikle) ve Eris'in çevresinde 37.273±64 km uzaklıkta, 15,774 günde bir tur atar.

İlginç olan şudur: Eris'in kendi dönme süresi 15,786 gündür — Dysnomia'nın yörünge süresine neredeyse eşit. Yani Eris, uydusuna gelgit kilitlidir; tıpkı Ay'ın Dünya'ya hep aynı yüzünü göstermesi gibi, ama burada büyük cisim de küçüğüne kilitlenmiş durumda. Bu Güneş Sistemi'nde ender bir düzenlemedir ve Dysnomia'nın görece büyük ve yoğun olduğunu düşündürür.

İç yapı: olası bir okyanus

Eris'in iç yapısına dair bilgimiz dolaylıdır, çünkü hiçbir uzay aracı oraya gitmedi. Yoğunluğunun yüksekliği, cismin kayaca zengin olduğunu söyler. Modeller, çekirdek ile manto sınırında sıvı su bulunabileceğini öne sürüyor; ısı iki kaynaktan gelebilir: kayadaki radyoaktif bozunma ve Dysnomia ile aradaki gelgit etkileşimi. Gelgit ısınması, varsa bir okyanusun donmasını geciktirecek kadar olabilir.

Bunlar model sonuçlarıdır, ölçüm değil. Eris, Güneş Sistemi'nde bir uzay aracının hiç ziyaret etmediği en büyük cisimdir; bu kadar uzak bir hedefe gidecek bir görev bugünkü itki teknolojisiyle on yılları alır.

Kısaca

• Eris 2.326±12 km çapındadır — Plüton'dan biraz küçük, ama yüzde 27 daha kütlelidir.
• 5 Ocak 2005'te Mike Brown, Chad Trujillo ve David Rabinowitz buldu; geçici adı 2003 UB313'tü.
• Keşfi, IAU'nun 2006'da "gezegen" sözcüğünü ilk kez resmen tanımlamasına ve Plüton'un sınıf değiştirmesine yol açtı.
• Güneş'e ortalama 67,69 AB uzaklıkta, 44,18° eğik ve 0,44 basıklıkta bir yörüngede 558,4 yılda bir tur atar; bir saçılmış disk cismidir.
• Yüzeyi metan buzuyla kaplıdır ve albedosu 0,96'dır; sıcaklığı 30-56 K arasındadır.
• Tek uydusu Dysnomia yaklaşık 615 km çapındadır; Eris ona gelgit kilitlidir (15,786 gün).
• Bir uzay aracının ziyaret etmediği en büyük Güneş Sistemi cismidir.

Kaynaklar: Wikipedia — Eris (dwarf planet), Wikipedia — Dwarf planet