Rogers Komisyonu Raporu (William P. Rogers): Challenger neden parçalandı?

Report of the Presidential Commission on the Space Shuttle Challenger Accident (Uzay Mekiği Challenger Kazası Başkanlık Komisyonu Raporu), 28 Ocak 1986'da kalkıştan 73 saniye sonra parçalanan Challenger mekiğinin neden kaybedildiğini inceleyen resmî rapordur. Komisyonun başkanı Eisenhower döneminde Başsavcı, Nixon döneminde Dışişleri Bakanı olan William P. Rogers (1913-2001) olduğu için kısaca Rogers Komisyonu Raporu diye anılır. 6 Haziran 1986 tarihli rapor Başkan Ronald Reagan'a sunuldu; ana metin ve ekler beş cilt hâlinde yayımlandı. Bir yıl sonra, Haziran 1987'de, önerilerin nasıl uygulandığını anlatan bir izleme raporu çıktı. ABD hükümet yayını olduğu için tam metin NASA Tarih Ofisi'nin sitesinde ücretsiz okunabiliyor.

Rapor ne anlatıyor?

STS-51-L görevinde Challenger yedi astronotla birlikte Kennedy Uzay Merkezi'ndeki 39B rampasından kalktı. Mürettebatta komutan Dick Scobee, pilot Michael J. Smith, görev uzmanları Ronald McNair, Ellison Onizuka ve Judith Resnik, yük uzmanları Gregory Jarvis ve "Uzaydaki Öğretmen" projesiyle seçilen Christa McAuliffe vardı.

Başkan Reagan, 3 Şubat 1986'da imzaladığı 12546 sayılı Başkanlık Kararnamesi'yle komisyonu kurdu ve ona 120 gün süre verdi. Görev ikiydi: kazanın olası nedenlerini ortaya koymak ve bulgulara dayanarak düzeltici öneriler getirmek. Komisyonun on dört üyesi arasında başkan yardımcısı Neil Armstrong, fizikçi Richard Feynman, uzaya çıkan ilk Amerikalı kadın Sally Ride, ses hızını ilk aşan pilot Chuck Yeager ve Hava Kuvvetleri generali Donald Kutyna gibi isimler vardı.

Rapor, teknik bir kaza incelemesinden fazlasıdır. Önce mekiğin neden parçalandığını mühendislik diliyle açıklar, sonra asıl ağır soruyu sorar: Bu kusur bilindiği hâlde neden fırlatma kararı verildi? Okur, yanlış tasarlanmış bir conta ile yanlış işleyen bir karar mekanizmasının nasıl üst üste bindiğini adım adım görür. Komisyonun çalışma hacmi de büyüktü: 160'tan fazla kişiyle görüşüldü, 35'i aşkın soruşturma oturumu yapıldı, toplam 122 bin sayfayı aşan yaklaşık 6.300 belge incelendi.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

Giriş ve kaza (I-III. bölümler): Rapor önce Uzay Mekiği programının tarihini ve aracın parçalarını tanıtır: yörünge aracı, dış yakıt tankı ve iki katı yakıtlı roket iticisi. Ardından 51-L görevine giden süreç, ertelenen fırlatma denemeleri ve kalkış sabahı anlatılır. Kaza bölümü, fotoğraf ve telemetri kayıtlarıyla son 73 saniyeyi yeniden kurar.

Kazanın nedeni (IV. bölüm): Komisyona göre doğrudan neden, sağ iticinin arka bağlantı ekleminde basınca dayanan contanın tutmamasıdır. Sıcak gaz eklemden sızdı, dış tanka ve iticiyi tanka bağlayan yapıya ulaştı, araç aerodinamik yükler altında dağıldı. Komisyon, conta tasarımının kusurlu olduğunu ve soğuğun bu kusuru ağırlaştırdığını belirtti.

Katkıda bulunan neden (V. bölüm): Fırlatmadan önceki gece Morton Thiokol mühendisleri, düşük sıcaklıkta contaların yavaş oturacağı kaygısıyla daha önce uçulmuş en soğuk değerin, yani 53 Fahrenhayt derecenin (yaklaşık 12 °C) altında fırlatılmamasını önerdi. Şirket yönetimi kendi arasında yaptığı görüşmeden sonra bu görüşü geri çevirdi ve fırlatmaya onay verdi. Komisyon, NASA'nın üst yöneticilerinin bu itirazdan haberdar edilmediğini, karar sürecinin eksik ve yer yer yanıltıcı bilgiyle işlediğini saptadı.

Tarihe kök salmış bir kaza (VI. bölüm): Rapor, eklem tasarımına ilişkin uyarıların 1977'ye kadar uzandığını, ilk conta aşınmasının 1981'deki ikinci mekik uçuşunda görüldüğünü ve sorun tekrarladıkça "kabul edilebilir risk" sayıldığını belgeler.

Sessiz güvenlik programı ve sistem üzerindeki baskı (VII-IX. bölümler): Güvenlik birimlerinin kritik kararların dışında kaldığı, uçuş takviminin kaynakları zorladığı, yedek parça eksikliği yüzünden araçlar arasında parça söküldüğü anlatılır. Rapor dokuz öneriyle kapanır: iticinin bağlantı ekleminin bağımsız gözetimle yeniden tasarlanması, yönetim yapısının değiştirilmesi, NASA yöneticisine doğrudan bağlı bağımsız bir güvenlik ofisi kurulması, iletişimin düzeltilmesi, iniş güvenliği, mürettebat kaçış seçenekleri, gerçekçi bir uçuş sıklığı ve bakım güvenceleri.

Komisyon ve yazıldığı dönem

1986'da mekik, NASA'nın "sıradan ulaşım aracı" olarak tanıttığı bir sistemdi. Ticari uydular taşıyor, sık uçması bekleniyordu; rapora göre NASA bir dönem 1990'a kadar yılda 24 uçuşu hedeflemişti. 1985'te yapılan dokuz uçuş bile kaynakları sınırına dayamıştı. Rapor bu iyimser takvimin mühendislik kararları üzerinde nasıl baskı kurduğunu açıkça yazar.

Komisyonun dört soruşturma paneli vardı: geliştirme ve üretim, fırlatma öncesi faaliyetler, görev planlama ve operasyon, kaza analizi. NASA da göreve doğrudan karışmamış çalışanlardan ekipler kurarak komisyona destek verdi. Bu ekiplerin raporları ikinci ve üçüncü ciltlerde ek olarak yer alır; dördüncü ve beşinci ciltler Şubat-Mayıs 1986 arasındaki oturumların tutanaklarıdır.

Raporun en çok okunan bölümü, Feynman'ın kaleme aldığı F Ekidir: "Mekiğin güvenilirliği üzerine kişisel gözlemler". Feynman bu ekin rapora konmasında ısrar etmiş, aksi hâlde adını rapordan çekeceğini söylemişti.

Kitaptaki bilim: conta, soğuk ve olasılık

Mekiğin katı yakıtlı iticileri parçalar hâlinde üretilip fırlatma alanında birleştiriliyordu. Parçaların birleştiği eklemlerde, sıcak gazı içeride tutmak için iki halka biçimli lastik conta (O-ring) bulunuyordu. Ateşlemeyle iç basınç yükselince eklem hafifçe esneyip açılıyordu; rapor buna "eklem dönmesi" der. Contanın bu açıklığı anında kapatması için esnekliğini koruması gerekir. Soğukta lastik sertleşir ve eski biçimine daha yavaş döner. Feynman televizyonda yayımlanan bir oturumda conta malzemesini buzlu suya batırıp sıkıştırarak bu etkiyi basitçe gösterdi. Bu deneyin filmde nasıl canlandırıldığını The Challenger ne kadar doğru? yazımızda ayrıntılı ele aldık.

Kalkış sabahı hava yaklaşık 2 °C idi. Raporun verisi soğukla sorun arasındaki bağı açık gösterir: Eklem sıcaklığı 63 Fahrenhayt derece (yaklaşık 17 °C) ya da altında olan dört uçuşun dördünde de contada hasar görülmüştü; 66 Fahrenhayt (yaklaşık 19 °C) ve üstündeki 20 uçuşta ise yalnız üçünde. Rapor bu tabloya dayanarak, eklem sıcaklığı 65 Fahrenhayt derecenin altına indikçe conta hasarının neredeyse kesinleştiği sonucuna varır.

Feynman'ın ekinin konusu ise olasılıktır. Ona göre mühendisler bir mekik kaybının olasılığını yüzde bir ile binde bir arasında görürken yönetim yüz binde bir gibi bir rakamdan söz ediyordu. Feynman, hasar görüp de sorunsuz dönen uçuşların "güvenli" sayılmasını ve önceki aşınmalara bakarak hesaplanan "güvenlik payı" mantığını eleştirdi. Ana motorlarda sertifika ölçütlerinin zamanla gevşetildiğini anlattı, buna karşılık bilgisayar yazılımının titizlikle doğrulandığını övdü. Ek, başarılı bir teknoloji için gerçeğin halkla ilişkilerin önüne konması gerektiği uyarısıyla biter.

Kazanın uzay bilimine de doğrudan bir bedeli oldu. Challenger, bir izleme ve veri aktarma uydusunun (TDRS-B) yanı sıra 1986'da Güneş'e yaklaşan Halley kuyruklu yıldızını gözlemleyecek SPARTAN-203 aracını taşıyordu; ikisi de araçla birlikte kaybedildi.

Etkisi

Rapordan sonra mekik filosu yaklaşık 32 ay yerde kaldı; uçuşlar Eylül 1988'de STS-26 ile yeniden başladı. İticinin eklemi yeniden tasarlandı, NASA'da doğrudan kurum başkanına bağlı bir güvenlik, güvenilirlik ve kalite güvencesi ofisi kuruldu, kaybedilen Challenger'ın yerine Endeavour üretildi. Başkan Reagan, mekiğin artık ticari uydu taşımayacağını açıkladı.

Raporun asıl etkisi kurum kültürü tartışmasında görüldü: Tekrarlayan bir kusurun her sorunsuz uçuştan sonra biraz daha "kabul edilebilir" sayılması, Challenger'dan sonra mühendislik ve yönetim tartışmalarının ana konularından biri oldu. 2003'teki Columbia kazasını inceleyen kurul ise NASA'nın Rogers Komisyonu'nun bağımsız güvenlik gözetimi önerisini amacına uygun biçimde hayata geçirmediği sonucuna vardı. Bu yüzden iki rapor bugün mühendislik etiği derslerinde çoğu zaman yan yana okunur. Daha önceki bir kaza incelemesi için Apollo 13 İnceleme Kurulu Raporu iyi bir karşılaştırma sunar.

Uyarlamaları

Rapor doğrudan uyarlanmadı, ama komisyonun içindeki çalışma ekrana taşındı. BBC'nin 2013 yapımı televizyon filmi The Challenger (ABD'deki adıyla The Challenger Disaster), William Hurt'ün canlandırdığı Feynman'ın soruşturmasını anlatır; Brian Dennehy Rogers'ı, Bruce Greenwood General Kutyna'yı, Eve Best Sally Ride'ı oynar. Film, Feynman'ın 1988 tarihli anı kitabı What Do You Care What Other People Think? ile Thiokol mühendisi Allan McDonald'ın James R. Hansen'le yazdığı Truth, Lies and O-Rings'ten yararlanır. 2020 yapımı belgesel dizi Challenger: The Final Flight da kazayı ve soruşturmayı tanıklarla anlatır.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Rapor uzun ama bölümlere ayrıldığı için parça parça okunabilir. Mühendislik, proje yönetimi ya da risk analiziyle ilgilenenler için birinci el bir vaka çalışmasıdır. Başlamak için en iyi yol, birinci cildin özet niteliğindeki IV. ve V. bölümlerini, ardından VI. bölümü okumaktır. Fizik meraklıları doğrudan ikinci ciltteki Feynman ekine gidebilir; kısa ve kendi başına okunabilen bir metindir. Raporun İngilizce tam metni NASA'nın tarih arşivinde ücretsiz; Türkçe çevirisi yok.